Do-N

به لادبن / هجده بهمن 1310 / آستارا

2012-02-02T08:34:00.000-08:00

آستارا

18 بهمن 1310

برادر عزیزم! *

اول باید بنویسم که با کمال حسرت در گوشه‌ای این ساحل غمناک به سر می‌برم. اینگوشه‌ی ساحل، هرچند که جنگل‌های اطرافش خیلی دلربایی می‌کنند، برای یک نفر ماهی‌گیرخوب است، نه برای من! همیشه به نظرم می‌آید که چیزی از دست من در رفته است. هرماهکه می‌گذرد منتظر گذشتن ماه دیگر هستم. مثل اینکه از زمان طلبکارم. گاهی با کمالمسرت به استقبال آن می‌پردازم و در انتهای ساعت خیالات مشوش خود، که از خیالات یکنفر افیون کشیده کمتر نیست، پرواز می‌کنم. گاهی در تردید می‌افتم. به قدری که حتا دروجود خودم هم برای من تردید حاصل می‌شود آرزوها اینطور خود را سوق می‌دهند.

از این نقطه نظر، آن هم در این سن، که روز به روز موی سر من می‌ریزد و سفید می‌شودو نتیجه‌ای از افکار خود نمی‌بینم؛ وجود خود را مثل وجودی بی‌ثمر برای اجتماع بهنظر می‌آورم.

یوش و آستارا برای من فرقی ندارند. برای عاطل گذراندن انسان هر دو کلمه دارایمفهوم متساوی‌اند. جز این که وضعیت من طوری‌ست که می‌توانم مواد را از اجتماع اخذکرده پس از آن گوشه‌ی خلوت خود، مثل صوفی‌های قدیم به کاری که دارم مشغول باشم. آنکار عبارت از عملیاتی تدریجی‌ست و با وجود همه سنگینی و فشاری که به مغز و بنیه واعصاب می‌دهد آرام و منظم است. یعنی حاضر نبودن افکار و عدم اقبال طبقه‌ای که درایران مفهوم مغشوشی را داراست، چندان سرعت بیش از این را به من الزام نمی‌کند مگرآنکه خود متمایل به تندی باشم.

می‌توانم این حسرت را از این که ده سال عمر فکری من چندان نزدیک به بعضیجریانات نبوده و به هدر رفته است با حسرت‌های حاصله از موارد دیگر اتحاد داده برایمدت ممتدی حسرت بخورم و در مقابل این آینه‌ی کوچک زوال خود را نگران باشم. عکس وآینه و طفل، ساعت عمر انسان هستند که هر سه نزدیک شدن مرگ را خبر می‌دهند.

کاغذهایی که از اطراف من می‌رسند در خواب هم احساسات مرا آشفته می‌کنند.مخصوصن وقتی که خط تو در میان آنها باشد. خیال نمی‌کردم این کاغذ بتواند از سر اینهمه کوهها، و در میان این همه برف به تهران برسد و به آستارا بیاید. مدتها فکر من باخواندن این چهار صفحه، که درواقع چهارگوشه‌ی قلب مرا تحریک می‌کرد، در عوالم وحشیکوهستانی مستغرق بود. بهتر از هر یادگاری این چهار صفحه را در پاکت گذاشتم و بهخودم تلقین کردم که دیگر مطالب آن را به خاطر نیاورم. بلکه حواسم را به این واسطهجمع کنم. ولی می‌دانی که گاهی تلقین چیزی برای دفع چیز دیگر، به عکس نتیجه می‌بخشد.

این است که باز می‌بینم شب است. برف کوههای یوش را سفیده کرده است. یا یک روزتوفانی‌ست و تو با لباس نازک، چنانکه نوشته‌ای، از عقب فلان درنده از فلان درهسرازیر می‌شوی. حتا سنگها و ریشه‌های درخت‌های کوچک و بوته‌ها هم، که زیر پا کندهمی‌شوند، کاملن در نظر من جلوه‌گر می‌شوند. ناچار چشم‌هایم را می‌بندم و این منظره‌هارا، که همیشه قلب من به طرف آنهاست، در عالم خیال تماشا می‌کنم، پس اگر خواب همببینم خواب کوه‌های "لو" و "نی‌کلا" و "ازناسر"است. گاهی به سرزمینی وارد می‌شوم که آنجا را ندیده‌ام.

می‌دانی که من چقدر به یوش علاقه دارم. قطعن همان‌قدر هم تو به آن علاقه داری.چنان‌که امسال به من توصیه کردی هیچ‌وقت یوش را ترک نکم. پدر ما هم البته در نظرداری که همیشه همین را به ما توصیه می‌کرد.

سرگذشت‌هایی را که از زندگانی کوه‌نشین‌های قفقاز در 11 سال قبل با هم می‌خواندیمبیشتر از همین نقطه‌نظر در نظر ما دلچسب واقع می‌شد که شباهت به زندگانی ییلاقیخود ما داشت.

یک تکه از این کوه‌ها و دره‌های قشنگ نیست که ما در آن خاطره‌ای نداشته باشیم.مملو از خون و خیال ماست!

کلمه‌ی وطن را من همه‌وقت برای همین نقطه استعمال کرده‌ام، چه در شعر چه درهرچه نوشته‌ام. همان عقیده و آرزوی مرحوم آقا شیخ هادی یوشی خودمان را دارم که درمدرسه خان مروی به ما عربی درس می‌داد. می‌دانی که آن آدم عالم و فاضل هم همیشهآرزو داشت برود در کنج «کهریزسر» به زراعت یک قطعه زمین و تربیت گوسفند و مرغ وگاو بپردازد. علت آن هم معلوم بود. اولن اینکه اهل آنجا بود، به علاوه ماده‌یانسان طبیعتن مستعد برای هر نوع استفاده از طبیعت است.

انسان که از کبک و بز کوهی نیست. کبک و بز کوهی هم سبزه و آب و روان و هوای صافکوه‌ها را دوست دارند. شک نیست که خاطره‌هایی که از حیات جمعیت در این منظره‌هایقشنگ باقی می‌ماند بر فریبندگی این مناظر در نظر انسان می‌افزاید. هم این است کهنباید تعجب کرد اگر انسان بیش از سایر حیوانات شیفته‌ی فلان کوه و مکان باشد. قهرنچگونگی وضعیات حیات اجتماعی هم در این آشفتگی دخیل است. ممکن است در آتیه وجودانسانی با قبول وضعیات دیگر برای امرار حیات خود، تا این اندازه در پی فواید طبیعتنباشد ولی اساسن هیچوقت طبیعت انسان نه با آن بز تفاوت می‌کند نه با ان کبک وحشی.حسی که همیشه باقی می‌ماند همین شیفتگی به آب و هوا و سبزه و گل است که هر قدرافکار و احساسات تربیت بیابند، بیشتر می‌شود.

زندگانی خشک که اثرات آن فقط به فکرهای ممتد و اغلب تند و بی‌ثمر و استغراق درعالمی غیر از این عالم یعنی ساخته‌ی فکر خیال مثل فلان فیلسوف و عاری از هرگونهاحساسات، چندان لذتی در نظر من ندارد. از خمیره‌ی انسان این نوع زندگانی، وجود سهم‌انگیزبعضی مرتاض‌ها را ایجاد می‌کند.

همه کبکیم و همه بز! مگر آنکه یک نوع ریاضت، در حقیقت مرض مخصوص انسانی، انسانرا نسبت به قسمتی از فواید زندگانی بی‌علاقه کند. چنانکه قرن‌ها انسان به این نحومریض بوده است. یا به ایمان و زهد پرداخته یا به ملک و منصب. و مرض را بر دیگران،با وسایل مخصوص خود که تلقینات اخلاقی باشد، سرایت داده است. همینطور بعضی احساساتاجتماعی هم که انسان را موظف به وظیفه‌ای می‌کند بی‌علاقگی نسبت به تماشای طبیعترا می‌تواند به وجود بیاورد.

البته برای من و تو آن احساسات تولید نشده است مگر از تلاقی با مفاسد و فجایع،و آنها را به کار نمی‌اندازیم مگر برای مدافعه آن مفاسد و فجایع، در حقیقت برایاسترداد قسمتی از منافعی که مربوط به همان طبیعت و استراحت در آن است نه مطلقنبرای مقام، چنانکه فلان روزنامه‌نویس مزور یا فلان مجله‌نویس بی‌مایه در این زمان.

موجود سالمی نیست که از حظ زندگانی بدش بیاید، همین مساعی ما هم فی‌الواقعدارای حظی شامل است که اگر فاقد آن می‌بود زندگانی را عبوس و طاقت‌فرسا جلوه می‌دادو اگر از تحمل مشقات، به هر نحو خواه از راه فکر، مثل یک عالم اقتصادی و سیاسی وخواه از راه احساسات، مثل شاعر اجتماعی به حظی یا امیدی متوقف نمی‌شدیم؛ غیرقابلتعقیب بود و اساسن تعقیب نمی‌شد.

پس از انجام همه کار، نوبت بازگشت به طبیعت است. دنباله‌ی مجادلات برخواهد گشتبه طرف طبیعت!

ادبیات آتیه هم، اگرچه از روی قیاس نمی‌توان تعیین کرد بلکه فکر درخصوص آنمولود وضعیات باید بوده باشد، ولی تا اندازه‌ای ممکن است تخمین زد که دارای یکجنبه‌ی عمومی و مملو از احساساتی خواهد بود که ناشی از مواجهه‌ی انسان با طبیعتاست. در همان‌وقت علوم اقتصادی و اجتماعی و به واسطه‌ی حدت و کثرت دخالت علومطبیعی از ثبوت و توازن پیدا می‌کند.

از همین ممر من فکر خود را رشد می‌دهم و به سهم خودم می‌بینم مدت‌ها می‌بایستاز یوش دور باشم و اگر بتوانم به بعضی جریانات نزدیک. این است که اگر از یوش دورمخودم را تسلی می‌دهم. می‌دانم که باید کار کرد. در این خصوص قسمت عمده‌ی زحمات ومطالعات من بی‌فایده و اسباب اتلاف وقت بوده است. مخصوصن مطالعات مختصری که درفلسفه داشته‌ایم. این کتب مملو از معلومات اروپایی هم مثل کتاب‌های شرقی نمی‌توانندبه درخواست‌های من جواب دهند. کلیه‌ی آرای فلسفی در دنیای حاضر تا کنون حاصل ازرجحان موخر بر مقدم بوده. تفنن و حب اطلاع و بعضی غرایز انسانی در نتیجه‌ی وضعیاتدر آن نفوذ کاملی را به خرج داده است. چنانکه تاریخ نشان می‌دهد جنبه‌ی ساختمانیآن ضمیر حاصل آن می‌تواند واقع بشود. یعنی فقط فلان فیلسوف مثل همکارهای خودخواسته است با طریقه‌ی تحقیق لاحقی که به واسطه‌ی تازگی آن و خستگی خود از سنگینیافکار سابقه، یا بنابربعضی احساسات ناشی از وضعیات وقت، مرجح و صحیح‌تر پنداشتهاست عالم وجود را از نو بسازد؛ ولو اینکه برخلاف آنطور باشد که هست و قوانین مادینشان می‌دهد.

این تمایل ناشی از وضعیات که می‌توان گفت طبیعت عمومی فلاسفه است، صورت ثابت ومعین تاریخی را داراست. مخصوصن در بین فلاسفه‌ی شرق و اسلام، که قسمت جنبه‌یتئولوژیک (الاهی) افکار فلسفی آنها بر سایر جنبه‌ها می‌چربد. درحقیقت – جنبه ایده‌آلیستو راسیونالیست فلاسفه‌ی ما و عدم استطاعت علمی، یعنی عدم اتکا به علوم طبیعی ودوری آنها از جریان ترقیات این قبیل علوم، به قدری آنها را تابع فرضیات خود قرارداده است که نمی‌توان گفت در تحت تاثیر علل اقتصادی و اجتماعی بیش از فلاسفه‌یاروپا به فلسفه صورت تبدلی دایمی داده‌اند. مطالعه‌ی دقیق در کتب ابن‌سینا وابونصر فارابی، که در حقیقت مبلغ فلسفه‌ی ارسطوست، و رسایل مذهبی‌ترین آنها یعنیغزالی و امثال او و همین‌طور در مولفات و مصنفات متاخرینی، که "صاحباسفار" [ملاصدرا] و "احسایی" [شیخ احمد احسایی] از نمایندگان مهمآنها هستند، نمونه‌های مثبت و وافی درخصوص این نظریه به دست می‌دهند. همانقدر کهاین وضعیت، فلسفه را دارای متدهای متحدالتعریف می‌سازد و افکار ناشی از آن را ازبعضی جهات، به خصوص جهات اخلاقی نامحدود جلوه می‌دهد؛ طرز تفکر دیالکتیک البته آنرا دارای تعریف خاصی می‌کند. افکار در این صورت زمان‌گسیخته نخواهند بود. می‌توانگفت با این طرز فکر که قبول اشیا و تحقیق در آنها از روی طریقه و اصول قطعی و بهاستناد دلیل محسوس و صحیح باشد علوم فلسفی توسعه بی‌پایان سابق خود را نخواهدداشت. ولی مراد از توسعه‌ چه چیز است درصورتی‌که کتابخانه‌ها پربشوند و مقصود گم؟و به کدام مقصد باید رسید که برای رسیدن به آن انسان مفهوم و معلوم خود را باقوانین حیات اختلاف بدهد و اشیا را صورتن و علتن و حقیقتن برخلاف درک کند؟

خود من هم تا به امسال کم‌تر ازین فیلسوف‌های عالیمقام نبودم. اساس فرضیاتمعتبر داشتم. گاهی زمین را از جنس آسمان و گاهی آسمان را از جنس زمین می‌ساختم. افکارفلسفی من بی‌پایان بود. به حضرت احدیت و عالم ابدیت ملحق می‌شدند. دنیا در دست منمثل خمیر بود ولی حالا این خمیر را با دقت و مواظبت معاینه کرده به آن شکل می‌دهم،به آن شکلی را می‌دهم که لازمه‌ی آن است و اگر آن را به گوشه‌ای رها کنم بالاخرهآن شکل را می‌گیرد. در قسمت‌های صنعتی خودم به مراتب با تجربه‌تر و بصیرترم. هفتهو ماهی نمی‌گذرد که من به درک نکته‌ای موفق نشده باشم.

اگر جوانی در کنج یوش، در این ساعت، با طرز تفکر جدید، اصول کهنه و فلسفی،مخصوصن مربوط به شرق را به هم می‌زند؛ در همان کنج یوش می‌بینی که جوانی دیگر،چهار سال از او بزرگتر، اصول پوسیده‌ی این شعر کهنه و متکی به آن علوم غیرکافی رابه هم می‌زند. درصورتی‌که طریق من از جدیدترین طرق نباشد، نسبت به طریقه‌های قدیمشرقی خیلی جدید و شاید جدیدتر از آن برای ملتی باشد که نوز جدید را نشناخته است.

عجالتن تا اندازه‌ای که توانسته‌ام در مطالعات فلسفی سابق خود، همین‌طور درسایر رشته‌ها، مخصوصن پداگوژی، موفق به بعضی اصلاحات فکری شده‌ام. از حسن تصادف دراین سابقه که در من است، و وضعیت من باعث آن است، مرا به طرف هر پیشرفت و تجددپرواز می‌دهد.

لقب «شاعر افسانه» الان به قدری برای من نامناسب است که شاید خود من در شکبیفتم که آیا این من بوده‌ام که دچار ان همه بلیه و رنج بوده‌ام و مثل دیوانه‌هابه کوه‌ها و صحراها پناه می‌بردم! نه اینکه احساسات جوانی و حیاتی در من کاسته شدهباشد و پا به سن گذاشته و به این جهت این‌طور شده باشم. امثال ما که اهل شهرنیستیم خیلی بنیه و حرارتمان را حفظ می‌کنیم. بلکه به مرور زمان وضعیات و تجربه بهمن فهمانید که آن حالات سابقه در حقیقت تسلیم به معایب اجتماعی بوده است و هر قسمتاجتماعی آن ناله‌ی اجتماعی در تحت اسارت دشمن!

من به‌طوری از این میانه گریخته‌ام و خودم را عوض کرده‌ام که شاید هیچ‌یک ازمعاصرین، تا حدی که می‌شناسم، اساسن با من در این خصوص برابر نبوده و خود را ازتحت تاثیر افکار سمی آن نویسندگان پارازیت که قرن 19 نماینده‌های مشهور آن را بهجمعیت تحویل داده است، خلاص نکرده باشند.

برخلاف آن مستشرق که مغز مریض مرا از روی "افسانه" غیرقابل معالجهپنداشته است الان سعی دارم بلکه بتوانم در سرزمینی که در آن کار می‌کنم شاعر یانویسنده‌ی با اصول و طریق معین و ثابت باشم، چراکه معتقدم به خوبی می‌توان ادبیاترا در تحت نفوذ و اصول و طریقی جدید قرار داد. زیرا ادبیات حاصل افکار و احساساتاست، در این صورت هر اصل و طریقه که به اوضاع خارجی تعلق بگیرد با کمال صراحت درآن می‌تواند دخالت و اثر داشته باشد.

عقیده‌ی کنونی من در نتیجه‌ی وضعیت این است: هیچ تشبیه و هیچ اصطلاح و کنایه واستعاره و هیچ شکل صنعتی و سبک بیان و انتخاب هیچ موضوع، حتا هیچ‌یک از احساساتاگر بخواهند برای ما معنی مفید بنویسند نمی‌تواند آزاد و فی‌نفسه موجود باشند،بلکه وضعیات سیاسی هم در آن دخیل است. یک نفر نویسنده یا شاعر عصر حاضر البته بایدخلی مواظبت کند.

توسعه‌ی معلومات انسانی در عصر حاضر از توسعه‌ی ادبیات قهرن می‌کاهد و از آنفقط صورت و قوه باقی می‌گذارد. شاعر و نویسنده باید بداند که قوه و صورت برای بهمعرض افاده گذاردن ماده و اجرای عمل است. پس از آن باید بداند کدام ماده و کدامعمل. به علاوه اگر بخواهد فقط خودش هم بپردازد می‌بیند که فلسفه جمال و صنعت وفلسفه به معنای وسیع و عمومی خود مطلقن و تاریخ فلسفه و حرفه‌ی خود او تمام مورداحتیاج قطعی اوست، جریان تولیدات فکری و احساساتی بدون ارتباط با وسایل و بدون بهکار انداختن اهم وسایل، ممکن نمی‌شود. حال اگر مثل فلان جوان معاصر که مورخ است ازبه هم پیوستن مطالب و ثبوت تاریخ حیات فلان صوفی و عده‌ی ابیات فلان شاعر و تقلیداز فلان پارازیت اروپایی که مرده‌ی هفتصد سال قبل را به تعجیل حلاجی می‌کند، بهحلاجی فلان عقیده و حیات از بین رفته پرداختن فایده‌ای مترتب نیست.

بدون وقوف به اصول و منطق تاریخی و داشتن مسلک معین با این قبیل مقالات غلط وبا اختیار بی‌طرفی بی‌فایده و گاهی عامل و آلت طبقات موذیه است. زیرا مورخ امروزقهرن باید تا اندازه‌ای یک نفر عالم اقتصادی یا اجتماعی باشد. تاریخ، یک مساله‌یاجتماعی‌ست، همچنان‌که یک مساله‌ی ریاضی وجود دارد، آن هم برای ثبوت و عمل فکری دریک قضیه‌ی اجتماعی‌ست. احاطه بر مسالک مختلفه ادبی و اشکال صنعتی و تعلیل در آنهاو انتخاب آنها هم مربوط به تاریخ است، یعنی قسمتی از تاریخ عمومی‌ست.

به این ترتیب نویسنده و شاعر دیمی و به کلی عاری از فهم مطالب فلسفی و جریانترقیات آن، من نمی‌دانم برای عصر حاضر چه موضوعی‌ست! جز برای استفاده‌ی شخصی! وچطور ممکن است به اندازه‌ی معلوماتی که قدما داشته‌اند، شاعر و نویسنده‌ی امروزشد؟ و به چه نحو تجدید این بنای کهنه اساس خواهد داشت؟

این است که در موقع نوشتن قطع نظر از اصول صنعتی معینی که در نظر دارم، اولفکری که به مغز من درموقع طرح فلان قطعه یا شعر غیر آن پیدا می‌شود، تعیین احتیاجاست. برای چه می‌نویسم؟ آیا فلان عادت و اخلاق با حرف من اصلاح می‌شود؟ برای که می‌نویسم؟آیا ممکن نیست بهتر از این یعنی نافذتر نوشت؟

به این جهت قطعاتی را که اخیرن می‌سازم با سابق فرق دارد. هم از حیث صنعت و هماز حیث فکر. حتا نوول‌هایی که تمام می‌کنم. البته ایت موفقیت در نتیجه‌ی فکر وزحمت بوده است.

چنان‌که سابقن گفتم به آستارا که رسیدم مدتی فکر من مشوش بود برای اینکه منخیلی متوجه این بوده و هستم که تازه و صحیح و مفید بنویسم. ولی حالیه منظم و راحتفکر می‌کنم، طرز تفکر مادی خواصش این است. مگر اینکه طولانی بودن کار، آن هم باکمی وقت، اسباب ناراحتی مغز مرا فراهم بیاورد.

حال اگر این جرات ناشی از بصیرت را که من در افکار و احساسات خود دارم، نداشتمبه کلی از تجربه و پختگی و ذوق و احساسات خود مایوس شده و اصلن شاید ادبیات را ترکمی‌کردم. یا اگر این حرفه را که الان دارم وسیله‌ی انجام بعضی خدمات اجتماعی نبود،می‌پرداختم به کارهای دیگر!

چون می‌دانم تقاضای تو این است که مفصل بنویسم، مفصل می‌نویسم این رویه واخلاق خود مرا هم خوشحال می‌کند.

هیچ‌وقت از فکر کردن فارغ نیستم، عمر من با یک مشت اوراق و کتاب می‌گذرد. یککتاب مملو از شاهد تاریخی در خصوص همین وضعیت در نظر دارم. خواب من بسیار کم ومملو از خواب‌های آشفته است. شاید بیداری من اغلب ازین آشفته‌تر باشد. فقط گاهی بهمرداب نزدیک که زیر کوه واقع است به شکار می‌روم. گاهی هم مثل غراب و ماهی‌خوار باکمال سکوت کنار دریا نشسته‌ام. شب‌نشینی اگر می‌کنم با دو سه فامیل تا اندازه‌ایآزاد است. اخیرن یک گرامافون خریده‌ام، با صفحات ترکی آن بشاشی می‌کنم.

در محلی هستم کاملن از هرحیث ناشناس مگر از یک حیث که گاهی مثل متهمی می‌خواهدمرا دچار زحمت کند. این را هم با وسیله‌ای که می‌دانم رفع می‌کنم. اهمیت ندارد.

عمده‌ترین نگرانی من از طرف شغلی‌ست که اختیار کرده‌ام. انسان کار بکند این،نکند بدتر. البته در یک منجلاب باید به هرطرف که انسان می‌گردد آلوده شده باشد. جز اینکه عده‌ای در آن غوطه‌ورند و عده‌ایفرار می‌کنند. من و تو شاید از عده‌ی اخیر بوده باشیم. بالاخره برای امرار معاشخود محل دیگری در نظر گرفته‌ام، یعنی در کاغذی که به شیراز به حسام‌زاده پازارگادنوشته‌ام اشاره شده است که در آن حدود بلکه برای من کار پیدا کند.

شاید در آنجا اسباب بعضی موفقیت‌های ادبی هم برای من فراهم شود. ولی درخصوصشغل و وضع امرار معاش اساسن صورت است که عوض می‌شود نه ماهیت. انسان باید هر ساعتخود را از بس که ناجور با دیگران است و خاموش می‌نشیند مثل جاسوسی در میان عده‌ایدشمن ببیند!

درحالتی که هم‌قطارهای من با کمال افتخار به خودشان عنوان معلمی می‌دهند، منبا سرشکستگی در پیش نفس خودم این عنوان را به خودم می‌دهم مخصوصن آن رشته‌ای را کهمن درس می‌دهم و برخلاف هندسه و شیمی بیشتر با افکار اجتماعی سروکار دارد. جزاینکه با خودداری و احتیاطی که در موقع تدریس دارم خود را کم و بیش تسلی می‌دهم.البته درخصوص تعلیمات در هر قسمت فکرهای ممتد دارم که بقیه‌ی فکرهای قبل است و بااصطلاحات و مطالعات ثانوی نتیجه‌ی تجربه این دو سال معلمی در آذربایجان.

ولی اشتغال من به کارهای شخصی زیاد است. من به قدری مغناطیس‌شده‌ی بلایایوارده و وضعیات بعضی طبقات هستم که در استرداد و بازخواست کسر حقوق خودم هم اهمالمی‌کنم. درحقیقت خود را بی‌عرضه وانمود می‌دارم. اگر یکی دو کاغذ در این خصوصنوشته‌ام از روی هیجان بوده و بلاتعقیب مانده است. من منتظرم که تو هم مفصل ازگزارشات خودت در این فصل زمستان در یوش بنویسی.

برادر و همفکرت

نیما یوشیج

* مختصری درباره‌ی سرنوشت لادبن (رضا اسفندیاری):

سرنوشت رضا اسفندیاری، لادبُن، تا آنجا که من می‌دانم برای نیما مبهم و پوشیدهماند. بدون شک می‌دانست برادرش را بلایی آمده، اما تا چه آمده، نمی‌دانست نیما وبی‌خبر مُرد از برادرش و لابد امیدوار: "گرَم یاد آوری یا نه، من از یادت نمی‌کاهم/تو را من چشم در راهم" (زمستان 1336)- "این منم مانده به زندان شب تیرهکه باز/ شب همه شب / گوش بر زنگِ کاروانستم" (آبان 1337) و یا می‌دانستهنخواسته بر خود بباوراند. به هرحال من نمی‌دانستم با اینکه خیلی جستجو کردم همه بی‌توفیق آنچه حدس‌زدنی – و مدارکی هم بر اثبات آن دیده بودم اما اسم‌ها را نمی‌دانستم- این که کمونیست‌های ایرانی مقیم شورویدر دهه‌ی سی هم درامان نماندند از پاکسازی‌های استالین. دیروز به دقت و اشاره‌ی دوستعزیزم آرش جودکی، در پاره‌ی دوم مقاله‌ای از آقای "خسرو شاکری" – که اخیرن با عنوان "اندر پایه‌گذاری حزب توده به دست اداره اطلاعات ارتش شوروی" در دوپاره، به سایت "گویانیوز" منتشر شده که حاوی مستندات تاریخی ارزشمندی‌ست. – چه بر سر لادبن آمده پیدا شد: "همین كه امر حضور كمونیست‌های ایرانی در اتحادشوروی عنوان شد، بخش امور كادرهای كمینترن اطلاعاتی در مورد آنانی كه هنوز دراسارت «اِن.كا.وِ.دِ.» قرارداشتند فراهم آورد: محمد آخوندزاده، حسن حسن اُف(پورآفر)، عبدالحسین حسابی (دهزاد)، كامران (نصرالله اصلانی)، رضا اسفندیاری(لادبن، برادر نیما یوشیج)، ابوالقاسم اسدی، كریم نیك‌بین، و حسین رضایف (شرقی). رئیس بخش كادرهای كمینترن، گُلیایف در نامه‌ی خودبه دیمیتروف یاد آور شد كه «اكثریت» كسانی كه «دُرود های زندانیان ایران» خطاب به آنان بود «تحتسركوب [اسارت] «اِن.كا.وِ.دِ.» قرار داشتند.» گُلیایف به این هم اشاره كرد كه نامه‌یارسالی دُرود از زندان تهران «به هیچ وجه شگفت‌انگیز» نبود، «چه بزرگ علوی و محمدبهرامی نمی‌توانستند دانسته باشند كه به سر رفقایشان چه آمده بود»..." آنچه در از ادامه برمی‌آید اینکه ایشان در سال‌های 1937 و1938 دستگیر شده و به زندان افتاده بودند. اما آنگونه که شاکری در "نتیجه‌گیری"عنوان می‌کند آنها را نه تنها به درخواست "عبدالحسین نوشین" به ایرانبازنگرداندند، بلکه در اسارت به قتل رساندند: "این نیز جالب توجه است كه شوروی ها تقاضاینمایشنامه نویس كمونیست ایرانی، ع. نوشین، و دیگران، دایر بر بازگشت دادن برخیكمونیست‌های ایرانی، كه از تصفیه‌های استالینی جان سالم به در برده بودند، را ردكردند و پس از آن، كسانی را كه در اردوگاه‌های «اِ.كا.وِ.دِ.» اسیر بودند به قتلرساندند." و از آنجاکه نامه‌ی نوشین به سال 1941، 1320 خورشیدی، ارسال شده،به نظر می‌رسد آن عده‌ی باقیمانده از تصفیه‌حساب‌ها که همچنان در اردوگاه کار بهاسارت بودند، و لادبن در میان آنها، در همان سال یا کمی پس از آن معدوم شده‌اند.

"جاده اماز همه‌کس خالی‌ست

ریخته بر سرِآوار آوار..."

به لادبن / 1301 - فوریه 1923/ طهران

2011-12-05T11:41:00.001-08:00

15 دلو 1301

4 فوریه 1923

طهران

برادر عزیز من

نمی‌دانم زیادی کار و زحمت‌های جمعیت تو رااینقدر به مفارقت عادت داده یا ازگردش حوادث است که من اینجا و تو آنجا هرکدام بهیک طرف افتاده و با قلب خودمان زد و خورد می‌کنیم. مادرم به یاد تو گریه می‌کند.خواهر کوچکم او را تسلی می‌دهد و در حالتی که خودش هم دستمال سفید خود را رویچشمها برده مشغول گریه است. اما من برای اینکه می‌دانم به سلامت هستی کم‌طاقتیندارم. همین که چند ماه می‌گذرد و از تو کاغذی نمی‌رسد با وجود اینکه به فاصله‌هایدور خبری از تو نمی‌دهند آن‌وقت اضطراب خیالی شروع می‌کند که در قلب من رخنه پیداکند کجایی! چه می‌کنی!... گمان می‌بری همین که دریا و البرز میان ما فاصله انداختهو مکتوب من به تو نرسیده است، تو را فراموش کرده‌ام؟ اینجا تا قفقاز هرقدر دورباشد تو خیال من هستی که هرقدر دور بشوی به یک توجه به طرف من عودت می‌کنی. درخواب من هم مرا به حال خود نگذارده و خیلی اوقات پیش چشم من ظاهر شده‌ای. اما اینچطور است عزیزم که هروقت تو را به خواب دیده‌ام ساکت و پریشان بوده‌ای! چنانکهگاهی به حال تو رقت کرده‌ام. کاش در بیداری تو را می‌دیدم! این دفعه‌ی آخر که بهگورستان خودمان رفته بودم خیلی خیال گذشته تو را به من یادآوری می‌کرد. مخصوصنوقتی که به گردش می‌رفتم. وقتی‌که کنار چشمه‌ی "فراکش" نشسته و به دورترینقله‌ها تماشا می‌کردم؛ هروقت از صحرای باصفای خودمان می‌گذشتم و صدای قهقهه‌ی کبک‌هارا از کوه می‌شنیدم.

وقتی که سر قله‌ی جنگلها ایستاده و یا جلوی دریانشسته با قلب سوخته‌ام نجوایی داشتم، همه‌جا جای توی خالی بود.

شبها که از کوه‌ها می‌گذشتم و ستاره‌ی صبح را کهاز گوشه‌ی کوه مغرب به من دزدیده نگاه می‌کرد می‌دیدم، در این فکر بودم که اینسرگردان در آن تاریکی‌ها به کجا می‌رود. صدای زنگ بزغاله‌ها را که می‌شنیدم وقتیکه آفتاب در دره‌ها سایه می‌انداخت، عزیزم، همه‌جا به یاد تو می‌افتادم! که چقدراوقات در این موقع‌ها با هم بوده‌ایم. حالا فرسنگها از هم دور شده‌ایم. تو میانهیاهوی جمعیت گرفتار شده و من در تنگنای دیوارهای شهری به حبس افتاده‌ام. هروقت دراین نوع زندگی فکر می‌کنم چطور افسرده نشوم؟

قلب ناشکیبای من چنان مشغول سوختن است که همینروزها نزدیک بود مرا هلاک کند.

خیال می‌کنی برادر تو خاموش شده است؟ نه! مناینقدر خوشبخت نیستم که قلب من مرا آسوده بگذارد!

آسمان بالای سرم مثل دریایی پر از اشک موج می‌زند!زمین زیر پایم پر از خون است! من کجا و خاموشی کجا!

همه‌چیز مقهور طبیعتی‌ست که در اوست. گرسنه بهاختیار خود غذا نمی‌طلبد. پرنده به اختیار خود در حرکت نیست که خود را بسوزاند یانه. اراده‌ی عاشق از فولاد محکم‌تر و از برگ گل لطیف‌تر است.

من خاموش نمی‌شوم مگر برای اینکه بیشتر حسانتقام سخت و گذشته‌ی تغییرناپذیر را در قلب خود ذخیره کنم.

به خاموشی کائنات مانوس هستم که دور از جمعیتروی قله‌ی کوهی نشسته به پاداش محبت خود بسوزم. اما نه مثل آن مستی خاموش می‌شومکه در خاموشی خود به خواب می‌رود.

آیا هرگز قلبی سمج‌تر از قلب من دیده‌ای کههیچوقت از کار نیفتد؟ اگر نگاه خود را یک بار دیگر به طرف انزوا پرتاب کنی خواهیدانست در چه حالم. بدتر از همه گیرودار من فقط باطنی نیست. هروقت بدبختی می‌خواهدکفش و کلاه مرا بدزدد یا آذوقه‌ی مرا کم کند، درست مالیخولیایی می‌شوم و در سایراوقات مصایب برای من موقع معینی دارد که کمتر مخوف است.

تعجب نکن چرا انزوا را اینقدر دوست دارم. تو رابه طراوت صبحگاهی، به نسیم سحری قسم، مرا به حال خود بگذار. به قلب سوخته‌ی من دستنزن تا صدای من به طرف عالم بالا بلند شود و من بتوانم خودم را تسلی بدهم.

اگر ممکن باشد این عادت دیرینه که با آن انسگرفته‌ام از من دور شود زندگانی طوری ساحت خود را در نظر من تغییر خواهد داد که باآن چندان کشمکشی نخواهم داشت و آن‌وقت مثل سایر مردم خواهم شد. این چیزی‌ست که بهتجربه رسیده‌ است: هرقدر قلب عاشق من به جمعیت نزدیک شود، زندگانی کم‌کم مطبوعیت وقشنگی خود را گم می‌کند. اشخاصی که در جنجال اجتماع افتاده‌اند حالت غریقی رادارند که هنوز زنده است و در آب غوطه می‌خورد. اما خودش را گم کرده، نه درست می‌بیندو نه می‌شنود.

تو که بچه‌ی انزوا هستی و اتفاقن در وسط جمعیتافتاده‌ای، اگر کشمکشهای خود را با آنها تمام کنی، یقین دارم بیشتر از من سماجتخواهی داشت که به حالت اولیه و طبیعت بازگشت کنی.

من هرگز انزوای عزیز خود را به بهای چیزهایبیهوده نمی‌دهم و قلب خود را که به قیمت کائنات تمام شده تسلیم جمعیت نمی‌کنم.

کسانی که شخص با آنها انس گرفته، عوالم باطنی وسایر چیزها هر کدام از شوق و محبت من سهمی می‌برند. بیش از این خیلی دشوار است کهانزوای خود را از دست بدهم. مطمئن باش که جمعیت هم سهم خود را از من دریافت می‌کند.اگرچه آنها مایل نیستند که وسیله‌ی خوشبختی خودشان را به دست بیاورند و در ازایزحمت، با شخص دشمن می‌شوند. مثل اینکه بچه‌هاشان را کشته یا چشمهایشان را کندهباشی. اما من به آنها اعتنایی ندارم. هیچ چیز ازین چیزها نمی‌فهمم مگر اینکه حسسوزان خود را اطاعت کنم. نمی‌دانی چقدر این زحمت به قیمت گران برای من تمام می‌شود.برای اینکه به من مزدی نمی‌دهند که معیشت خود را به آسانی بگذرانم!

گمان می‌کنم کسانی که نزدیک تو زندگی می‌کنندنزدیک به همین جورها با تو رفتار کنند، منتها از حیث دیگر؛ و روی هم رفته آنطور کهمی‌توانند از تو فایده نمی‌برند. من تمام اخلاق و عادات مردم را با اشک چشم و خوندل شست‌وشو داده‌ام، همه‌کس را می‌شناسم.

تاریخ گذشته را باز کن. یخ‌بندان سیبری، تاریکیزندانها را که نصیب مردمان مهم آن سرزمین شده است بخوان. هنوز Satkeffناله می‌زند و Osstaierriske گریه می‌کند.

اینها از پستی و سیاهی قلبانسان است. طریقه‌های خوب و صورتهای مختلف ظاهری هرگز نمی‌تواند آن را سفید کند.منتها تا یک اندازه‌ای، ازین جنسی که نمی‌خواهد به طیب خاطر با جنس خود صلح کند،از جنگ جلوگیری می‌کند.

آیا همچو نیست عزیزم؟استعداد و عاطفه‌ی اشخاص طبیعت ضعف و شدت ندارد؟ و آیا خوبی و بدی هرکس نتیجه‌یاین ضعف و شدت نیست؟

مردم از حیث چگونگی ذاتیهمیشه همان مردم‌اند و هرگز عوض نمی‌شوند. وضع زندگانی و شکل تکامل آنهاست کهتغییر می‌کند.

مقصود این است در آنجا یکدسته مردمی هستند که تو را معطل کرده‌اند. این‌جا هم یک قسم مردمی که می‌خواهندنان و آب را بکلی از من بگیرند. پس شخص اینقدر نباید فریفته‌ی مجازیات بشود که خودرا فراموش کرده و به تمامی تسلیم جمعیت کند.

زندگانی پرتو ضعیفی بیشترنیست که پس از چند لحظه خاموش می‌شود. باید وقت را از دست نداد که تمام محبت‌هامجازی و از فرط محبت شخصی پیدا شده است. آنطور که خودت نوشته‌ای و برادر خواجوی همبه من خبر داده است به تو از حیث معیشت بدون منت سخت نمی‌گذرد و برای من هیچ‌چیزنحس‌تر از این نیست که در این شهر زندگی می‌کنم.

چندین مرتبه مالیخولیای منبه طرف بیابان و گمنامی‌های سخت کشید. چند مرتبه هم نزدیک بود پیش تو بیایم امابرای اینکه می‌دانم مرا دیوانه‌ای مشاهده خواهی کرد که از من خواهی گریخت، از اینقصد منصرف شدم.

باری عزیزم! من به هیچکدام از اهل این شهر نتوانسته‌ام مانوس شوم. مردم سعی دارند مرا داخل همهمه‌یخودشان بکنند و هنوز نتوانسته‌اند.

سه چهار نفر که در این شهربه نویسندگی مشهور هستند چند ماه است با من آشنا شده‌اند و به قول خودشان دوست.

اینها همه مردمان غریبیهستند که هرقدر می‌خواهم در معابر روی خود را از آنها برگردانیده آشنایی را به همبزنم، اینقدر سماجت دارند که میسر نمی‌شود!

چند قسمت کوچک از نوشته‌هایمرا در روزنامه‌هاشان نوشته‌اند و من از این مساله بیشتر اوقات افسرده می‌شوم کهبعضی‌ها صورتن مرا می‌شناسند!

حکایت غریبی در اینجامشاهده می‌شود. وقتی که به آنها راست می‌گویم تعارف فرض می‌کنند و هرگز نشده استکه به دلخواه من مرا با دیگران نشناسانند.

با وجود اینکه به آنهابارها گفته‌ام در سیاست و جزییات عارضی میل ندارم مداخله بکنم، باز هم سماجت دارندمرا فریب داده و مثل خودشان دروغ‌گویی کرده روزنامه‌نویسی کنم.

هرکس به خیال اینکه با منهم‌صحبت شود خودش را به من می‌رساند یک مکتوب من او را از اهلی شدن من مایوس کرده،رد می‌کند و برای خوش‌آیند او به سر مکتوبش دوست خطاب می‌کنم.

در حقیقت عیب بزرگ برادرتو این است که با مردم جوشش ندارد. اگر من اینقدر مجازی‌پرست بودم که به عشق شهرتاز در و دیوار بالا می‌‌رفتم برای جمعیت فایده‌ها داشتم.

بی‌میل نیستم که مشهوربشوم و گذران مادی خود را به کمک آن خوب کنم. چون‌که مردم به کسی که فکر و خیالشبه نظر آنها اهمیتی دارد، توجه کرده او را از شر زورگویی دیگران حفظ می‌کنند. امااین‌طور اشخاص هم در مشرق خیلی کم و به ندرت دیده می‌شود که شخصی را بشناسند.

دراین‌صورت برای من شهرت اینقدرثمره‌ی مادی نخواهد داشت و یک تماشا و مشغولیات روحی دارد. آن هم کم. حوصله ندارممثل دیگران تمام حواس خود را جمع این کار بکنم. مادرم سعی می‌کند که یک آدم اداریبشوم. پدرم می‌خواهد پسرش خرج خود را بتواند به شخصه بگذراند. هرکسی در سرنوشت وآتیه‌ی من به خیال و سلیقه‌ی خود حدس می‌زند اما استقلال قلب هرزه‌گرد من مرااینقدر تنبل بار آورده است که هرگز نتوانسته‌ام به سلیقه‌ی آنها خود را عادت بدهم.

به نظرم بیشتر از دو سالاداره را ترک کردم. این مدت را که به انزوا گذرانیدم و بیشتر اوقات آن هم در شهر بودسرگذشت تازه‌ای در آن است که نمی‌خواهم الان برای تو شرح بدهم.

سه ماه است که بدون مزد بهاداره می‌روم آن هم اینقدر غیر مرتب و اینقدر با حواس پریشان و فراموشی کار می‌کنمکه رییس من از من رضایت ندارد. هرچه فکر می‌کنم ابدن به درد این کار نمی‌خورم وباز هم برای رضایت مادر و خواهر و پدر می‌خواهم خود را عادت بدهم. شاید اگر به منمی‌گفتند کوه البرز از جا بکنم آسان‌تر از این بود. بعضی از اینکه خیال می‌کننداداری شده‌ام تعجب می‌کنند و من هم حقیقت حال خود را از آنها مخفی کرده‌ام، برایاینکه انسان دردش را باید به کسی بگوید که او بتواند شخص را معالجه کند یا تسلیبدهد.

همین که ازین زندان بزرگکه در آنجا کار می‌کنم بیرون می‌آیم به طرف خانه حرکت می‌کنم، یا اگر برای گردشباشد که مغز خسته‌ام را راحت کنم به طرف خیابان‌های شمالی این شهر که بالنسبه خلوتاست می‌روم. اما گردش در همچو جاها هم ابدن مرا خوشحال نمی‌کند و حظی نمی‌برم.وقتی که پرنده‌ها را می‌بینم از روی شاخه‌ها می‌پرند، هوا وقتی که می‌بارد و قله‌یبزرگ البرز از برف و یخ پوشیده می‌شود به یاد کوهستان خودم می‌افتم.

کاش پرنده بودم که می‌توانستمبه آزادی حرکت کنم! ابر بودم که همیشه در فضای لایتناهی سیر کنم! آری لادبن عزیزممن آرزوی بودن همه‌چیز را می‌کنم جز آرزوی انسان بودن را.

مادرم این روزها برایخواهر کوچک من کبک زنده‌ای خریده است و من خودم پرهایش را به دست خودم، مثل اینکه با اوکینه‌ای داشتم، بریدم. در این حین به او می‌گفتم: مثل من اسیر شو. حقیقتن به اینحیوان قشنگ حسد می‌بردم که چرا تا به حال آزاد بوده است.

با یک جوجه‌ی خاکستری رنگکه در خانه داریم و در جلوی اتاق من دانه برمی‌چیند، انس گرفته‌ام. اما بیشتر اوقات مکدر و درگوشه‌ها سرش را در سینه برده ایستاده است. مادرم می‌پرسد چرا کبک ما آواز نمی‌خواند؟من به او جواب می‌دهم چون اسیر است!

یقین دارم اگر تمام اقسامدانه‌ها را برای این حیوان تهیه کنند باز هم ناخوش خواهد بود، برای اینکه در اسارتاست و از آشیانه‌ی خود دور مانده. بیشتر اوقات حالت قلب خود را از یک جهت با اوتطبیق می‌کنم. حقیقتن من مثل یک پرنده‌ی صحرایی هستم که از دور ماندن از کوهستانخود مکدر می‌شوم.

اینقدر در این جمعیتبیگانه شده‌ام که وجود من برای خود من نیز تماشایی‌ست. چه کنم عزیزم، گناه قلب مناست، چاره‌ای ندارم. آب و هوای این شهر هیچ به من سازگار نیست. بیشتر اوقات برایکسالتهای مزاجی محتاج هستم به طبیب رجوع کنم. طبیب هم از حال من، وقتی شرح خود رامی‌دهم، تعجب می‌کند. چون یک نفر آدم جسمانی‌ست تمام امراض مرا ناشی از امراضجسمانی می‌داند، مثلن مرض قلب. راست است که هوای شهر جسم مرا ضعیف کرده است، اماحس من هم بی‌تقصیر نیست. به من سفارش کرده‌اند کم بنویسم و بخوانم، اقلن هفته‌اییکی دو روز به شکار بروم.

طبیب خانوادگی گفته است:اگر این آدم به کارهای فرح‌آور مشغول نشود تا اول بهار دیوانه‌ای صحرایی می‌شود.

خوب کم‌حوصلگی و کدورت مرااستنباط کرده است. عزیزم من هیچوقت از تماشای اطراف این شهر خوشحال نمی‌شوم که بهشکار بروم.

نوشته بودی خواهر کوچک منالبته به مدرسه می‌رود؟ این بچه هم که هنوز داخل هفت سالگی نشده است، صورتن به توبی‌شباهت نیست، استعداد خوبی دارد. کنجکاوی او به حدی‌ست که از تمام اوضاع وچیزهایی که در خانه با هم صحبت می‌کنیم خبر دارد و در هر موضوعی خودش را داخلگفتگو می‌کند. حافظه‌اش به اندازه‌ای قوی‌ست که اگر پشه‌ای در هوا بپرد به خاطر می‌سپارد.روح جوان او اجتهادات طولانی ندارد، اما از بس که شنیده است از این مردمی که دراطراف دیوارهای این شهر دعویها دارند اینقدرها در بعضی جهات به تعجب نیفتاده است ودر صفات سالم خیلی از آنها بهتر است. سلیقه‌ی خوبی هم دارد که به قناعت و زندگانیساده و دهقانی نزدیک می‌شود. این روزها پیش خواهرش الفبای فارسی را می‌خواند وخیلی زود یاد می‌گیرد. اگرچه بارها به خواهرم عقیده‌ی خود را گفته‌ام که بایداراده و طبیعت را آزاد گذاشت و بچه تا وقتی که دندانهای اولش نریخته است لازم استبه بازیهای بچگانه‌ی خود مشغول باشد، اما چون این شاگرد کوچولو به خواندن خیلی شوقدارد او هم او را درس می‌دهد. و من خیلی خوشحال می‌شوم وقتی می‌بینم بچه‌های خانه‌یما بهتر از بچه‌های شهری هستند.

آن یکی خواهر ما هم کهخانه‌ای جداگانه دارد؛ اگرچه استعدادش از جنس استعداد این بچه نیست باز عیبیندارد. آدم سالم و آرامی‌ست که به کار خانه‌ی خود مشغول است.

پدرت سالم و خوش است.خالویت چند ماه است از بغداد آمده و تا حال خیلی یکی دو مرتبه برای تو کاغذ نوشتهاست. خیلی به ما اظهار مهربانی می‌کند.

آن یکی خواهر هوشمند ما همبرایت جداگانه کاغذی نوشته است.

اینها تمام گزارشات فامیلیاست. هیچ‌چیز در بین اینها برای من رقت‌انگیز نیست که وقتی مادرم را می‌بینم ازدوری تو گریه می‌کند! یک مادری که همه نوع صدمات برای بزرگ کردن فرزندش کشیده،امیدها داشته و حالا می‌خواهد به مقصود رسیده باشد چرا دلتنگی نکند؟

خیلی رقت‌انگیز است وقتیکه خواهر کوچک من تار می‌زند و دوتایی اشعار محزون مشرقی را می‌خوانند یا وقتی کهپدرم برای مشق دادن به او تار خود را به دست گرفته یکی از نواهای کوهستانی را شروعمی‌کند.

حقیقتن این جا هم که مسکنگرفته‌ایم خانه‌ی کوچک غریبی‌ست که غروبهای شهر را غم‌انگیزتر می‌کند.

پیش از این در باغ باصفایینشسته بودیم که به یک جنگل کوچکی شباهت داشت. درختها غیرمرتب و از هرقسم میوهداشتند. همه‌چیز از حیث موقعیت مکان در آنجا خوش بود اما زخمی آنجا به قلب من زدکه اثر آن همیشه باقی‌ست. یک وقتی برای تو این سر قلبی را تعریف خواهم کرد.

می‌خواهم بدانم به تو چهمی‌گذرد و با مردم چه نوع سلوک می‌کنی. غالبن مردم وقتی که نمی‌توانند ظاهرن بهجنس خودشان اذیت کنند، دوستی می‌کنند. اما باطنن به اصل ذات خودشان عمل می‌کنند.به مردم اعتماد مکن و درباره‌ی آنها بدگمان باش. این وسیله‌ای‌ست که تو را از شرآنها محفوظ می‌دارد.

از کسی که با تو کار می‌کندبه محض اینکه به تو دروغی گفت و چیزی را از تو پنهان کرد، یا دقت نکرده چیزی را کهتو شک پیدا کرده‌ای تصدیق کرد، احتیاط کن. به خویش و آشنا اطمینان نکن که غالبنهمین نوع اطمینان‌های ساده شخص را دچار مخاطره و ضرر کلی می‌گرداند.

به زبان شیرین و قیافه‌هایپر از هیجان مردم نگاه نکن، آنها را با اعمال حقیقی‌شان بسنج.

البته عزیزم تو خوب احتیاطمی‌کنی و ازین طرف دریا تا آن طرف، تجربه‌ها ذخیره کرده‌ای. تو الان پهلوان بزرگاین میدانی که باید به کمک تو فریادها بالا رود. داروی دل‌سوختگانی که از تو شفامی‌طلبند.

دلم میخواست اینجا بودهباشی تا کتابهای مرا بخوانی و من هم از نوشتجات تو بخوانم. اینهایی را که می‌نویسمبرای این است که از دورافتادگان خودت بی‌خبر نباشی و تو هم همین‌طور طولانیبنویسی.

به این عقیده نباش کهمکتوب تو همیشه مختصر باشد. بلکه گاهی هم قلب و حوادث انسان را مجبور می‌کند که بهعکس عقیده رفتار کند.

مکتوب دو دوست یا دو برادرسرگذشت آنهاست که باید مثل یک سرگذشت از وضع زندگانی، حالات باطنی، چگونگی گذران واتفاقات تازه‌ای که برای شخص رخ می‌دهد حکایت کند.

این چطور می‌شود عزیزم!شاید از کمی فرصت و خستگی خیال است یا حوصله نداری که این‌طور مکتوب خود را در چندخط کوتاه تمام می‌کنی!

مادر تو و خواهر تو، پدرتو برادر تو و هرکه تو را دوست دارد منتظر است اقلن وقتی که مکتوب تو را به دست می‌گیردیکی دو ساعت با او صحبت کنی.

آه! عزیز من! آنها نمی‌دانندکه تو در وقت نوشتن قاعده‌ی اختصارنویسی را در نظر می‌گیری.

الان فقط می‌دانم زندگی می‌کنی.اما دل سوخته‌ی من هرگز به این راضی نمی‌شود تا اینکه بداند چطور این زندگانی رامی‌گذرانی. با حوادث چه نوع سازگاری می‌کنی؟ از انزوای عزیز، از گوشه‌های جذابطبیعت و زندگانی خوش دهقانی از همه‌چیز دور شده‌ای. حالا به جای صدای یک پرنده کهروی شاخه‌های صحرا آواز بخواند، صدای آن همه انسانهای کج‌سلیقه را که مخل التذاذباطنی می‌شوند، می‌شنوی. تمام سختی‌ها که می‌کشی برای جمعیت است، می‌دانم. امابرای من بنویس. سیاسی لازم نیست، که بتوانی یا نتوانی، از سرگذشت خودت برای منحکایت کن که من به همین مشتاقم. گفتنی‌ها هست، شنیدنی‌ها وجود دارد. لادبن عزیزمبیش از این نمی‌خواهم پرگویی کنم و به رسیدن مکتوب نازنین تو منتظرم!

برادر تو

نیما

به لادبن / حمل 1304

2011-11-13T03:13:00.001-08:00

10 حمل 1304

طهران

لادبن عزیزم

با وجود تنبلی کاغذهای من پی‌درپی می‌شوند، مثلامواج به هم برآمده‌ی دریا که می‌خواهند سد محکمی را در ساحل تکان بدهند.

آیا توانایی آن را خواهم داشت که نویسنده‌یاعجوبه‌ی سیاسی و محبوب داغستان را متزلزل کنم؟

من هم غالبن خود را محتاج به تحریک می‌دانم تااثراتی را که عشق و طبیعت و انقلاب خاطر و طغیان هوا و هوس در من به یادگار گذاشته‌اند،محفوظ بدارم.

توهمات بیهوده، تخیلات باطل، همه را در طبیعتدوست دارم. دوست بی‌اساسی، دوست درد و غم.

تو هرگز قلبی موهوم‌طلب‌تر از قلب من ندیده‌ای...چرا از آن پیروی نکنم؟

اغلب چیزها که می‌خواهند به ما زندگانی را دستوربدهند مصنوع و چون در اساس طبیعت تفاوت و تسلطی به هم نمی‌رسانند، بی‌فایده است.هنوز علم اخلاق، وظائف‌الاعضا، علم ابدان و معرفت‌الروح و غیره به کمک هم نتوانسته‌انداسراری را که موجده‌ی اخلاق انسانی‌ست به طوری جزیی و قابل اهمیت فاش کنند. تا باعلم طبیعی قوانین یک اخلاق علمی را در عالم حیوان و بطور اخص در انسان تربیت نداده‌ایم،لازم است از طبیعت اصلی خود متابعت کرده بتوانیم به دلخواه زندگی کنیم. از اینجاست که فکرم را جریان می‌دهم: هدایت کردن اشخاص باید تابع طبیعت آنها باشد.

من بارها به تجربه و معاینه دانسته‌ام از چه راهمدرسه و کتاب اخلاق جز خفگی و انقیاد و بی‌اقتداری فکری و خیالی چیزی در اطفالتولید نکرده است.

هر نوع هدایتی وقتی مخالف با ذاتیت باشد همیناثرات معکوس را دارد. یا اصلن بدون اثر است. مثلن شاعر، بیش از تبدیل اساس حساسیتدماغی‌اش به یک حساسیت ثانوی تا شاعر است وهم، خدا و ناله او را در طبیعیت ومبارزات قلبی‌اش تنها نمی‌گذارند.

وقتی که این نوع هدایتها در ما بی‌اثر ماند، ماچه هستیم – همان فطرتی که بوده‌ایم. و اشکال مختلفه‌ی زندگی و تربیت فقط ما را رشدداده و یا به حال خود نگاه داشته است: چون تصرف کامل در طبیعت نداریم و به متابعتذاتیت دماغ و مزاج و جسم و سایر نوامیس وراثت پیشرفت می‌کنیم. بیش از ادوار آیندهاخلاق ما معلول زمان و مکان، که به نظر من علت ثانوی قانون تکامل‌اند، خواهد بود.

اینها خلاصه‌ی به هم پیچیده‌ی عقاید من است. ایننوع نکات را در کتاب "براد" تا اندازه‌ای تشریح کرده بودم. اما ازپریشانی و خستگی حواس و غیظ و غضب کتابم را پاره کردم. بعدها دوباره خواهم نوشت وراجع به ارتباط قلب با خدا و غلبه‌ی موهوم در انسان که مثل حقیقت موثر است. شعر وشاعری کفایت می‌کند.

در موضوع فکر ما نمی‌توانیم همه‌جا خیالیه Idealismو روحیه Spiritualism را برای تحقیقات خودمان در نظر بگیریم. باید ارتباطی بین اقسامنظریات فلسفی موجود باشد. چون کاملن مشهود است و معلومات خود را با تجربه و اختیارفنی و تجربه‌های حسی ظاهره مربوط نمی‌بینم و خاصیت ذهن این است که در تمام اعمالخود دارای یک ارتباط با آثار حتمی مادی یا مسلم فی‌ذاته باشد هیچکس نمی‌تواند اینارتباط را کاملن و مطلقن مادی بداند.

هرقدر هم علم طبیعی پیشرفتکند نقصان معلومات بشری از افراط زیاده از حد در یکی از این دو جهت است: مادیه –روحیه.

می‎توان گفت لانژ F.ALange در کتاب معروفش (تاریخ مادیه و انتقاد و اهمیت آن) بد چیزهاننوشته است. "بوخنر" هم در کتاب کفرآمیزش (کتاب قوه و ماده) غلو کردهخود را گم می‌کند.

اسپنسرها و داروین‌ها،آنهایی که پیشروان نهضتهای جدیدشان می‌شمارند، هرکدام عقاید شخصی‌شان را ابرازداشته‌اند. خوب یا بد تمام عقاید و تصرفات انسانی جزیی از طبیعت است و جزء نمی‌تواندبالاخص شامل و محیط کل باشد.

نصف عقاید دفاعیه‌ی دیگرانهم که اساسش بر قیاسات مترتبه و آرای منطقی است به عقیده‌ی من جز هجو جنس بشر چیزدیگر نیست.

آری لادبن عزیزم! برادرتخیلی در افکارش سرگردان و قانع‌نشدنی‌ست. تو محال است همجنس من نباشی پس این همهاز فکر چه می‌خواهی؟ عاشق! قلبت کجاست؟ عاقبت حیات، زمانهای ممتد، اضمحلال آثار رااز نظر بگذرانیم. به عجز و بیچارگی خودمان رقت بیاوریم.

پیش از همه‌چیز به قلبمانرجوع کنیم. لادبن خدا آنجاست. او را در وقت عجز و شداید می‌بینند. با شعر به اوتقرب می‌جویند. سایر اوقات غرور، خیال‌بافی و عقل این معرفت را در قلب مردم خفه وزایل می‌گرداند. با شعر به او حمله می‌بریم.با شعر از او دور می‌شویم. به عقیده‌ی من شعر و مجذوبیت در عالم صفای باطن است، کهمذهب آینده را برای عده‌ی معدودی شاعر ترتیب می‌دهد و این مذهب عمومیت خواهد یافتدر وقتی که تمام دماغها مثل دماغ شاعر ساخته شده باشد. لکن ما در معیشت اجتماعی وابلاغ تعالیم جدید و مقدس نباید زحمت اثبات عقایدی را به خودمان بدهیم که نفع وضرری عمومی در آن نیست به آسانی از راه عقیده‌ی اشخاص در قلبشان نفوذ کنیم. سایرچیزها همه شعر است، یعنی یاوه، و به تدریج درست می‌شود. مردم که غالبن کم‌حس و بی‌وحیات‌اندبعد از گشایش معاش اول چیزی را که رها کرده و اسم از او نمی‌برند خداست.

آیا مردم را نمی‌شناسی؟...همه‌چیز در نظر انسان است که اهمیت می‌یابد و در آن سماجت می‌کند: شروع کنیم بهاینکه خیالمان را تسلی بدهیم، تسلی می‌پذیرد. آن را به تشویش واداریم، مشوش می‌شود.ناله‌ی شاعر از این نوع اغواهای روحانی پیدا شده است. هرقدر به آنها نزدیک‌ترمبتلاتر.

او خدایش را هم در بحبوحه‌یخیالات و هیجان قلب‌اش مشاهده می‌کند. بدون توقع و امید، تقرب به درگاه الاهی فقطبرای اوست. ولی سایر مردم، آنها دیگر چه می‌سرایند. به زحمت وصله‌ای از قلب شاعرندکه خدا را به خودشان می‌بندند. مسجد و کلیسا و عبادات لفطی را بدون قابلیت در اینمقام یک نوع جد و جهد و وسیله‌‌‌ی بازی قرار داده‌اند و فقط برای طمعکاری و جاه‌پرستیخودشان، به عکس شاعر.

لکن اگر تمام سکنه‌ی رویزمین در شعر مستغرق می‌شدند به کار دنیا به طور اکمل کی رسیدگی می‌کرد؟

تو به قلب من نزدیک شو تا بدانی با جسم و روحخود جداجدا چگونه معامله می‌کنم: امید واستقامت برای زمین، یاس و عجز برای آسمان.آیا لازم است خود را به تو که بیش از هرکس به من آشناتری بشناسانم؟ وهم و خیال همدرد و هم دوای من است. بعد از این کاغذهایم را پیچید و سمج نخواهم نوشت.

برادر و رفیق مهجور تو

نیما یوشیج

به لادبن / حمل 1302

2011-11-11T15:17:00.001-08:00

7 حمل 1302

28 مارس 1923

طهران

لادبن عزیزم

دیشب تازه در بستر خود افتاده بودم که کاغذ تورسید. نوشته بودی بهار است و باید خوشحال بود. با این خوشحالی سر و کاری ندارم امابه این که در این موسم پر از نشاط باید به قلب مصیبت‌زده‌ی خودمان و دیگران نگاهکنیم، با هم به یک عقیده‌ایم. متنها گذشته و طبیعت هم مرا در این موسم می‌سوزاند.بدی وضع زندگانی هم به قدر خود صدمه می‌زند.

ای لادبن عزیزم! هیچ‌چیز برای من اینقدر قابلحسرت نیست و به آن حسد نمی‌برم که مردم کم‌هوش را ببینم این همه خوش‌اند و می‌خندند!...

کاش من هم مثل آنها می‌توانستم بهار را همیشهبانشاط ببینم! اما قلب من شبیه به شعله‌ی آتشی‌ست که هرقدر بیشتر مشغول می‌شوم،بیشتر مرا می‌سوزاند! چشمهای من پاره ابری‌ست که هرگز از باریدن خسته نشده است.

آیا می‌توانم اشک و حسرت را از طبیعت مسلط خودگرفته در عوض به او خنده و شعف را بدهم؟ مردمان بی‌خبر به من تبریک گفته می‌گویند"صد سال به این سالها"، دشمنی از این واضح‌تر؟ درصورتی که من هنوز براییک لب متبسم می‌نالم.

در این وقت، عزیزم، که همه کس به تفرج می‌روند،همه‌جا صدای شعف است، همه‌جا جلوه‌ی جوانهای به سن من و دخترهای قشنگ است؛ من دراین شهر به این گمنامی به نفس افتاده‌ام.

خیال می‌کنم، آسمان می‌گرید. گلها به رنگ قلب منخونین شده‌اند. بادها می‌نالند و بنفشه هم سر به زیر انداخته و مثل من محزون است.

بهار کجا خوب است.. کجا این موسم پر از نشاطاست؟ آه! لادبن گوش بده بدبختها می‌سوزند، بیچاره‌ها زاری می‌کنند. وقتی آسمان عشقو طبیعت هم مثل بچه‌ها گریه می‌کند!...

هرگز گردش زمین و موسم تبدیل یافته کسی راخوشحال نمی‌کند. قلب است که ایجاد آن را می‌نماید.

من الان می‌خواهم گریه کنم. می‌خواهم خسته شدهبخوابم.

عزیزم! قشنگ‌ترین منظره‌های عالم مثل عشق صاف ومتبسم است اما در عقبه‌ی خود همه‌اش اشک و حسرت پنهان دارد. بگذار بخوابم.

نیما

به نظام وفا / 1302

2011-10-14T06:17:00.000-07:00

تور 1302

به نظام وفا

دوست من

از من می‌خواهی چه راه نغمه‌ای را از قلب سوخته‌امباز کرده به مردم نمایش دهم؟

نوشته‌های خود را که تمام مثل خود من مخفی شده‌اندخیلی طولانی نوشته‌ام و از آنها کمتر می‌توانم قسمت‌ کوتاهی را جدا کنم که اثر خودرا کم نکند یا خواننده‌ی کتاب خوب تو آن را بپسندد. اگر نوشته‌ی من مثل یک گل باعطر و طراوت و رنگ باشد وقتی که آن را پرپر کرده هر برگش را به یک طرف بفرستم، آیااز رونق خود کم نمی‌کند؟

قلب من ساز کوک شده‌ای‌ست که هر که به آن دست می‌بردنغمه‌ای بیرون می‌کشد. اما بیشتر طبیعت است که آن را می‌نوازد. هرگز کسی تارهایساز مرا از استغاثه‌ی مردگان و صدای ارواح، گریه از وسط ابر و خنده از لب گل خالینمی‌بیند.

آیا قبول داری که هر قلبی نمی‌تواند اینها راتعبیر کند؟ برای شناسایی چیزهای کوچک، کمی تنزل باطن کافی‌ست اما برای آنچهماجرایی دارد کم و بیش عظمت و سوق طبیعی لازم است.

من پرنده‌ی کوچک عجیب و غریبی هستم که در شهرهابه صدای اول، به دور من جمع شده و کم‌کم وقتی نمی‌توانند مرا و اسرار مرا بشناسنداز من دور می‌شوند.

آیا می‌خواهی این پرده‌ای را که آسمان برای حفظآبروی خود به روی قلب من کشیده است از هم بدرم؟

از یک گوشه‌ای آن عشق مثل فرشته‌ی قشنگی بازی‌کنانمی‌خندد؛ از گوشه‌ی دیگر طبیعت اکلیلی از گل به دست گرفته آهسته می‌لرزد و پیش می‌آید!

می‌خواهی هیاهوی این دو بازیگر را بشنوی، قلب منمال توست، با آن هرچه دلت می‌خواهد بکن، اما راضی نشو که دیگران از آن نفرت کرده،بگریزند.

این جوانها، جوانهای امروز قلبشان از قلب پیرهایدیروز پوسیده‌تر است و من آنچه می‌نویسم بیشتر برای آینده نوشته‌ام. جوان امروز رااول مدرسه و بعد از آن کلوب کنفرانس، مجمع و امثال این نوع تاسیسات ریاکارانه‌یشهری گمراه کرده است. قلب و جوانی‌اش آنقدر خفه شده است که اگر یک نوشته‌ی آسمانییا یک تابلوی نقاشی شده استاد را ببیند مثل گاوهای وحشی اطراف خانه‌ی من از آن می‌گریزد.یا مثل آن میمون مقلد است: میمون‌هایی هستند که وقتی انسان را در حال کتابت می‌بینندبرای تقلید کاغذی به دست آورد به همان کار در گوشه‌های جنگل خود را مشغول می‌دارنداما نمی‌دانند برای چه مقصودی‌ست.

امروز حقیقتن مرگ صنعت و خواب عشق است.

من این عقیده را بارها به تجربه رسانیده‌ام کهبی‌خبرها از شیطان مشهورترند و آن عاشقی که قلم صنعتکار را به دست دارد با اشک چشمو پاره‌های خونین قلبش روی صفحه رنگ‌آمیزی می‌کند، از سیمرغ آسمانی هم ناپدیدترشده است.

یک روز گل پنبه‌ی قشنگی داشتم، ازین گلهای پشم‌آلودیکه سر خارهای بیابانی بیرون می‌آید، آن را به کف باد دادم و در آسمان بالا رفته کم‌کمناپدید شد. اصلن معلوم نبود گلی وجود داشت یا نه. چقدر شباهت به نوشته‌های خوب منداشت. یقین بدان هر نوشته خوبی را که منتشر کنی صعود می‌کند میان مردم دور می‌زنداما پیش آنها مثل صعود همان گلهای پنبه‌ای بی‌اهمیت است. و در حقیقت تمام محسناتانسان مثل خودش افسانه‌ای بیشتر نیست اما یک زمان هم رونقی داشته است.

امروز هر نوشته‌ی خوبی رونق اصل خود را هم گمکرده است. این چیزهایی را که مردم برای شهرت انتشار می‌دهند از بیهودگی و موهوم‌پرستیمن هم بیشتر قابل سخریه است. این نوشته‌ها ساختگی‌ست و هیچ‌کدام از صنعت طبیعی وعشق صحبت نمی‌کند.

آینده گواه من است. به کسی نگویی. مردم برای هیچ‌چیزنباشد، برای خودنمایی تا ته قلبشان می‌لرزد و زودتر از همه‌چیز وقتی‌که می‌بینندنزدیک است آسیبی به شهرت‌شان برسد مجادله می‌کنند. آدم خودنما را همینقدر که موذینباشد هرگز میل ندارم قلبش را بشکنم. این خونمایی هم مثل سایر عوارض اجتماعی ملازمطبیعت شده و رنگ خاصیت ذاتی گرفته است.

مردم را به حال خودشان بگذار که حقایق ثابتهبرای آنها همان سلیقه‌ی مخصوص‌شان است. از شنیدن این‌جور چیزها خسته و متحیر می‌شوند.

من هم عزیزم، هروقت کتاب خوب تو می‌رسد متحیر می‌مانمچه بفرستم که آن را بخوانند. بگذار هنوزها مخفی بمانم! چه کنم که قلب من می‌خواهدو می‌نالد اما به صدای ناشناسی! آیا این می‌تواند گناه من باشد؟

نوشته‌های من سازی‌ست که بارها به تارهایشنواخته شده و نغمه‌ها زده. امروز خاموش و مخفی به گوشه‌ای افتاده است. فرداکه بهآن دست می‌برند صدای خود را بیرون می‌فرستند. اما چه فایده. آنوقت مرا چه خواهندگفت؟ من که بوده‌ام؟ اولم سرگردانی، آخرم افسانه.

برای کتاب خوب تو هرقدر بتوانم از این نغمه‌هایسرگردان پاره‌پاره می‌فرستم. اما دوست من، به جوان پرحرفی که می‌خواهد آسمان رازیر پا بکوبد و نوشته‌هایش را گاهی از غیظ می‌سوزاند، به بیچاره‌ای که از پریشانیو خستگی خیال و صدمات نمی‌داند چه می‌کند و حتا خودش را هم گم کرده است امیدوارنباش در آنچه می‌فرستد سلیقه‌ی خواننده‌هایش را نگاه کرده باشد.

من با طبیعت ایستاده و برای قلبم می‌لرزم. شایدقلبی هم پیدا بشود که با من شباهت و اتفاق سلیقه داشته باشد.

دوست گمنام تو

نیما

به رییس‌محوی / دی 1308

2011-08-18T15:36:00.000-07:00

29 دی 1308

لاهیجان

به میرزا محمود رییس محوی

دوست من

مخصوصن می‌خواهم به تو که تا کنون هیچ به من ننوشته‌ای بنویسم. اگر بعضی وقایع حذف شود خلاصه‌ی سرگذشت من این است: روز اول که از سرحد وطنم دور می‌شدم خیلی افسرده بودم، در بین راه خیال می‌کردم به هر شهری که وارد می‌شوم بعد از کمی توقف، یک میرزامحمود رییس محوی در آن شهر پیدا می‌کنم. در جزء لوازم وجود او یک محفل بسیار مرتب دوستانه و خود او یک همزبان. واضح‌تر بگویم یک زبان‌فهم. چونکه شاعر زبان مخصوص دارد، همان‌‌طور که مفهومات مخصوص. اگر به مراتبی که مسکویه برای موجودات و نفوس آورده است معتقد شویم و بعضی عوالم را متفرع از بعضی عوالم دیگر بدانیم، شاعری نیز مرتبه‌ای‌ست که به اصطلاح قدما باید آن را متصل به افق ملایکه تصور کنیم، یعنی حد بلوغ نفس.

من هرچه در این موضوع بیشتر دقیق می‌شوم کمتر مقصود خود را پیدا می‌کنم. نه لنگرود، نه رشت، نه لاهیجان، که الان در آن زندگی می‌کنیم، هیچکدام نه مثل رییس محوی را داشتند نه محفلی را آنطور مثل محفل رییس دوستانه. تاکنون تقریبن منفرد گذرانیده‌ام. با هیچکس معاشرت زیاد ندارم، این مربوط به تجاربی‌ست که باید اول در بین نفوس وجود داشته باشد تا آنها را به هم جذب کند. اثرات ادعیه و اوراد و اغوای خیال و تصرف در نفوس و تسلط بر آنها تمام مربوط به همین تجارب است.

حقیقتن بسیاری از شبها را در رشت با وجود اینکه از بعضی حیث‌ها اهالی از من خوب استقبال کردند مثل اینکه در برزخ گذرانیدم. خیلی خوب شد زودتر از آن کوچه‌ی غم‌انگیز فرار کردم. هروقت از آنجا یادم می‌آید، تنم می‌لرزد.

لاهیجان بالعکس یک محل باصفا و قدیمی و بسیار تاریخی است، اگر مثل بارفروش نباشد از بعضی جهات مطابق با سلیقه و دلخواه من است. من در صندوق‌خانه‌های مردم موقعی که کتابهای آنها را پیدا کرده‌ام، کم‌کم عشق مفرطی راجع به جمع‌آوری کتابهای خطی در من تولید شده است. اهالی خیال می‌کنند من عتیقه‌خرم ولی این عادت است. به هر قدر آن را به خود تمرین می‌دهم بیشتر رسوخ پیدا می‌یابد و ممکن است گاهی شخص را به خطا انداخته، متضرر کند.

مع‌هذا در این‌جا با تاجر معروفی که کتب خطی بسیار دارد مربوط شده‌ام. او هم به من همراهی می‌کند. اگر یک دیوان "طالب آملی" داشت یقین دارم که طالبِ طالب را به مطلوب می‌رسانید. مخصوصن وقتی که می‌دید من از روی اطلاع و با طریقه‌ی فنی و علمی مخصوصی، که لازمه‌ی یک نفر نویسنده است، چیز می‌نویسم. ولی یک دیوان غزلیات از یک شاعر گمنام مازندرانی به خط خود آن شاعر خدا به من داده است که اگر بخواهم خود را تسلی بدهم باید بگویم که خیلی از دیوان "طالب" تو بهتر است.

اخیرن یک جنگ خطی نیز ازیک نفر خیاط به امانت گرفته‌ام. این جنگ را سید احمد لاهیجی به خط خودش نوشته است. نمی‌شناسم چه کسی‌ست ولی مسافرت بسیار به اطراف کرده. گاهی نیز به عربی شعر گفته است. من از شعرهای او در کتابچه‌ام یادداشت کرده‌ام. ولی ابدن در شاعری به مرتبه‌ی فیاض، شاعر معروف لاهیجی نمی‌رسد. حسن تصادف اینکه به شعرای مازندران هم پرداخته است. در بین ادعیه و قطعات متفرقه از کتب متعدده، از جمله یک رباعی از محوی بارفروش در اوایل این جنگ دیدم. اگر همان محوی باشد که من او را می‌شناسم و سوادی از دیوان طالبش در دست ندارم، تناسب مفرطی دربین این تخلص وجود او یافت می‌شود، که تو دوست من در من محو باشی و من در دفتر دیگران تو را پیدا بکنم. به علاوه یک رباعی از داوری در آنجا دیدم که اگر به خطا نرفته باشم این هم به خط همان محوی نامهربان و بی‌اعتنا به دنیا است. آیا این سید احمد کجا محوی را دیده و در چه زمان؟ این نیز چون مربوط به محوی است از نظر من محو است ! مثل اینکه همه جا را بارفروش پنداشته است که اشخاص را مخفی می‌دارد و اعتقاد نداشته است به اینکه حقیقت مرد فاضل شاعر مستور نمی‌ماند، مگر اینکه به شخصه خودمان سبب آن را فراهم بیاوریم. چونکه بعد از ما معلوم نیست که حاصل زحمات ما به دست چه اشخاصی می‌افتد که آن را معدوم نسازند. حال اگر بخواهی به بقای این قبیل آثار کمک کرده باشی، خواهی دانست چه باید بکنی. ثبات اراده و شور جوانی، به علاوه‌ی خمیره‌ی فنی و صنعتی چنانکه می‌بینی مرا به این نوع کارها وادار کرده است. کاغذم را به همین مطلب خاتمه می‌دهم. در محفل شریف خود که با دوستان می‌نشینی امشب در بارفروش از من یاد می‌کنی و قدری نیز در این موضوع با من هم‌عقیده می‌شوی می‌گویی آن کیف زرد را که صندوقچه‌ی قسمتی از آمال من است بیاورند از اشعار خودت که بارها تقاضا کرده‌ام و از اشعار دیگران به استثنای خاوری – که به دست آورده‌ام – دستور می‌دهی برای من می‌نویسند. همین‌طور به مرور یک سواد کامل از دیوان طالب. راجع به این یکی مخصوصن می‌دانی که من خیلی علاقه دارم یا اقلن از تمام رباعیات و قصاید و قطعات او بدون اینکه یک بیت از آن حذف شود؛ به علت اینکه ممکن است منظور من همان یک بیت باشد. به این وسیله برای من و جمعیت سوغاتی خوبی از محضر خود تهیه کرده‌ای. بعد از این خودم شخصن حسابم را با کاتب آن تصفیه خواهم کرد. هم به صرفه‌ی من است، هم به صرفه‌ی او.

دوست بی‌ریای تو

نیما

به شهریار / تیر 1323

2011-08-13T23:21:00.000-07:00

27 تیرماه 1323

طهران

شهریار عزیز

منظومه‌ای را که به اسم شما ساخته بودم، فرستادم. زبان این منظومه، زبان من است و با طرز کار من، که رموز آن در پیش خود من محفوظ است. اگر عمری باشد و فرصتی به دست بیاید که بنویسم مخصوصن از حیث فرم، آنچه به آن ضمیمه می‌شود از خود اشعار پیداست؛ و مخلص شما گناه آن را برای خود و هفت پشت خود به گردن گرفته، شکل به کار بردن کلمات است برای معنی دقیق‌تر، که در ضمن آن چندان اطاعتی، مانند اطاعت غلامی زرخرید، نسبت به قواعد زبان در کار نیست. درواقع به این کار که در شعرهای من انجام گرفته، قواعد زبانی کامل شده و پا به پای این کمال، کمالی برای زبان به وجود آمده است – از حیث مایه و نرمی و قدرت بیان.

دیگر چیزی که در این اشعار هست، طرز کار است که در ادبیات ما سابقه نداشته. هنوز کسی به معنی آن وارد نشده و شعر را مجهز می‌کند برای موسیقی دقیق‌تری که در بیان طبیعت شایستگی بیشتری دارد و اعجاز می‌کند. اعم از اینکه شعر آزاد سروده شده باشد یا نه.

دوست شما نسبت به این طرز کار، علاقه و ایمان عجیبی دارد. شبیه به مومنی نمازخوان در مقابل آن زانو به زمین می‌زند. مثل اینکه بهاری جسته و گلی شکفته به گرد آن می‌گردد، بیشتر اشعار جدی او، که برای فهم مردم خود را نزول نداده است، بر طبق آن سروده شده.

از همه‌ی اینها گذشته من یک کار دیگر کرده‌ام. به قول شما این شهادتی‌ست. گوینده‌ی این قسم اشعار هدف دورتری داشته و چقدر شهرت خود را فدا ساخته است. به علاوه شهادت است و خود من به زبان می‌آورم. برای اینکه سراییدن این قسم شعر، بسیار زحمت و وقت درخواست می‌کند. بارها برای رفقای خود گفته‌ام: آدم در حین سرودن و مواظبت در حال مصرع‌ها، که چطور نظم طبیعی پیدا کنند، خسته و کوفته می‌شود.

ولی هیچ‌کدام از اینها برای آستان شریف تو چیزی نیست و نباید چندان چیزی به شمار رود. حتمن اگر روزی باشد، آفتابی هم خواهد بود. آفتابی که اکنون هست، و بی‌ آن هیچ چیز رنگی ندارد، دل است. تو دل می‌خواهی. اگر در خلال این سطور بیابی، اگر من توانسته باشم از روی صدق و صفا علامتی نشان بدهم، کاری کرده‌ام. من یک بار دیگر صدق و صفای خود را با این چند سطر علاوه می‌کنم که به همپای منظومه، یادگار بماند.

منظومه را زنم ماشین کرده، این سطور را به دست خودم می‌نویسم. باشد برای روزی که ما آن را نمی‌شناسیم. آیا در آن حسرت‌های ما افزوده است یا نه؟ و آیا چه چیزها که ما را از راه دیگر برمی‌انگیزد؟ چشم‌داشت عمده این است که این هدیه‌ی ناقابل را به منزله‌ی برگ سبزی که درویشی به آستان ملوک تحفه می‌برد، از دوست خود بپذیرید ! این نمونه‌ی کار من نیست، این نمونه‌ی صفای من است.

دوست شما

نیما

به فریدون توللی / بهمن 1326

2011-07-31T17:36:00.000-07:00

19 بهمن 1326

طهران

به فریدون توللی

سلام من به شما که از پی آرزوی کمک به خودتان می‌گردید. در این بیابان صداها خاموش مانده و در کاروان صداهای دیگر جانشین شده و می‌رود.

ولی عزیز من در این روش حتمن صبر داشته باشید؛ این دلتنگی‌ها که بیهوده از آن می‌گریزید مایه‌های بی‌چون و چرای پرزوری هستند که بعدها به اشعار شما چاشنی خاصی خواهند بخشید. گنج واقعی باید روی‌آور شود و آنچه که حتمن ثمری دارد چه بسیار که چشیدن آن تلخ است.

از من قبول کنید این چند کلمه که در حاشیه‌ی نامه‌ی طولانی رسول، دوست عزیزتان، برای شما می‌نویسم به منزله‌ی نامه‌ای‌ست که می‌خواستم مفصل برای شما نوشته باشم.

دوست شما

نیما یوشیج

به شاملو / خرداد 1330

2011-07-24T14:57:00.000-07:00

14 خرداد 1330

طهران

به احمد شاملو

عزیز من، این چند کلمه را برای این می‌نویسم که این یک جلد "افسانه" از من در پیش شما یادگاری باشد. شما واردترین کسی بر کار من و روحیه‌ی من هستید و با جراتی که التهاب و قدرت رویت لازم دارد، واردید. اشعار شما گرم و جاندار است و همین علتش وارد بودن شماست که پی برده‌اید در چه حال و موقعیت مخصوصی برای هر قطعه شعر من دست به کار می‌زنم. مخصوصن چند سطر که در مقدمه راجع به زندگانی خصوصی من نوشته‌اید به من کیف می‌دهد. شما خوب دریافته‌اید که من از رنجهای متناوبی که به زندگانی شخصی خود من چسبیده است چطور حرف نمی‌زنم. بدون اینکه خود را با مردم اشتباه کرده، خود را گم کرده باشم و در جهنم فراموشی خطرناکی بسوزم. فقط تفاوت بعضی آدمها با آدمهای دیگر همین استیلای نهانی‌ست. به همان اندازه که اشتباه مردم در مورد قضاوت در اشعار من به من کیف می‌دهد، از آن کیف می‌برم.

از قضاوت هیچ‌کس در خصوص اشعار من نگران نباشید. اگر زبان مخصوص در اشعار من هست، اگر طبقه‌ی جوان ما چنان با زبان من حرف می‌زنند که خودشان نمی‌دانند و اگر در کار شعرسازی حرمتی داده باشم همه از فرمانی‌ هستند که به درد خود من نمی‌خورند. یعنی حرف کسی باری از روی دوشی برنمی‌دارد. من همینقدر باید از عنایتی که جوانان نسبت به کار من دارند، متشکر باشم. اگر اشتباه کرده یا نکرده‌اند قدر مسلم‌تر اینکه شخص خود من در راه و رسم خود شک بیاورم.

چونکه این نیست و کار من از هیکل خودم درپیش چشمم روشن‌تر است. همانطور تصور کنید که من در پشت سنگر خود جا کرده‌ام در این حال هروقت تیری به هدف پرتاب می‌کنم، از کار خودم بیشتر خنده‌ام می‌گیرد که از تک و تاب مردم. به نظرم می‌آید که در سوراخ مورچه‌ها آب می‌ریزم و تفاوت من با مردم در این است که مردم درباره‌ی من فکر می‌کنند اما من اینطور زندگی می‌کنم و همه‌چیز در زندگی است. آیا کافی نیست که من آدم راه خودم باشم، نه آدمی که هر روز از عقب یکی می‌رود؟

راجع به انسانیت بزرگتری فکر کنید. پیوستگی خود را با آن در راه فهم صحیح آن چیزهایی که مربوط به اساس آن است. آشنا شدن، انتخاب راه و موضوع و مجال جولان بیشتر که اغلب نمی‌دانند از کجا ممکن است برای افکارشان فراهم آید از این راه است. پس از آن واردترین کسی به زندگی مردم و خوب و بد افکارشان شما خواهید بود.

نیما یوشیج

به میرزاده عشقی / حمل 1303

2011-07-18T07:54:00.001-07:00

27 حمل 1303

طهران

به میرزاده عشقی

رفیق من

همه‌کس می‌تواند به زحمت ممارست و به قوه‌ی محفوظات ذهنی در آثار موجوده شرح و بسطی داده و محسنات آن را نشان بدهد تا مجهولی را به اندکی فکر پیدا کند. کار من بالعکس بیشتر با قلب و حقیقتی ذاتی تمام می‌شود. این است که به من حسد می‌برند و چون نمی‌توانند علت سرکشی و استقلال و احساس را بفهمند، عیب می‌گیرند. اما آیا حسد و عیب‌گیری حسود، از استعداد و سلیقه‌ی من چیزی می‌کاهد یا خواهد افزود؟

راست است شخص نباید کاری کند که او را ملامت کنند. اما ملامت و حسد و بدگویی اشخاص هم میزانی هستند که گاهی مقدار محسنات کارهای دیگران را می‌سنجند. غالبن کارهای تازه و خیالات نادره را مردم بدگفته از آن پرهیز می‌کنند. آیا می‌توان تمام فواید را برای اینکه به سلیقه‌ی مردم پیروی شده باشد از دست داد؟ صدای مردم خیلی ضعیف‌تر از این است که به گوش من برسد. قلب خود را هرگز برای اینکه مبادا ملامت مردم از مقدار شهرت من کم می‌کند به تکان نمی‌اندازم، تنها برای رد استحقار و زورگویی که حوایج و فواید طبیعی من و جمعیت را مضمحل می‌کند، آماده‌ی دفاع هستم. آن هم غالبن با مشت و نوک این کارد. این است برهان قطعی مرد! تمام حقایق مثل فاحشه پیش آن سرافکنده‌اند. از این‌گونه برهان هم‌شهری‌ها که مردم شکم‌فهم و ترسویی هستند خیلی احتیاط می‌کنند. این است طبیعت کوه‌نشینی من.

بدون مباهات بر دیگران من امروز پیشرو تجدد شعر و نثر هستم. کیستند این وجودهای خشکیده که در چهاردیوار شهر بزرگ شده‌اند. کدام‌یک از اینها که به تقلید قلم به دست گرفته‌اند می‌توانند خیال مرا بشکنند. احساس و خیال را آسمان صاف، ابرهای طوفانی و تاریکی جنگلها، روشنی قله‌ها و زندگانی یک طبیعت ساده به من داده است و هرچه این شهری‌ها دارند فقط از تقلید صرف و حیله‌بازی و مدرسه گرفته‌اند. کار آنها ترجمه و از دیگران صحبت کردن و خود را در هر ناشناخته‌ای مداخله دادن است و بس.

من تجدد را برای این تعاقب نمی‌کنم که دیگران هم همین امروز مرا تعاقب کنند. بلکه یک نمونه‌ی تازه‌ای را با نوشته‌های خود به مردم می‌دهم که خیال آینده‌ی جوانها، صنعت قدیم را بیشتر پیروی نداشته باشند.

جای تاسف است! هزار و سیصد سال متجاوز است که ایران یک طرز و خیال شاعرانه را در شعر و نثر خود پیروی می‌کند. اگر ما از ملازمت بترسیم شروع کرده‌ایم که یک مدت سالهای نامعلومی را براین مدت پیروی بیافزاییم. به نظر من این کار بدترین گناه‌ها است. چراکه دیگران را هم به آن آلوده ساخته‌ایم. این است که من به ملامت رضا می‌دهم.

"محبس"، "افسانه" و قطعات دیگر من بیرقهای موج انقلاب شعری فارسی هستند. به همان اندازه که امروز بر آنها استهزا می‌کنند، آینده آنها را دوست خواهند داشت. اگر به تقلید صرف از "افسانه"ی من کسی نتواند اسرار این انقلاب را زنده نگاه داشته باشد، هرگز نقصی برای کار من نخواهد بود، چراکه اصل پیش من است. بیرقهای من همیشه افراشته و سالم و سرنگون نشدنی‌ست. به آنها باید نگاه کرد و طرح نو را در صورت آنها تجسس کرد.

اصول عقیده‌ی من نزدیک کرد نظم (Poetique ) به نثر و نثر به نظم است. عقیده‌ای که خیلی‌ها داشته‌اند.

نزدیکی نظم از حیث خیالات شاعرانه که تاکنون در نثر فارسی داخل نشده است. و نثر از حیث تمامیت و سادگی. به این معنی همانطور که نثر از مقاصد ما تعریف و توصیف می‌کند، همان‌ طرز صنایعی را که در نثر موجود می‌شود، آنها را با نظم معامله بدهیم. (اما مقصود از صنعت علم بدیع روسپی نیست)

1- شعر ما در صورت موزون و در باطن مثل نثر تمام وقایع را وصف‌کننده باشد.

2- نثر ما آینه‌ی طبیعت و پر از خیال شاعرانه باشد.

این اصول اغوا نمی‌کند که نثر حتمن شاعرانه باشد، بلکه نثر ساده و بی‌آلایش هم وجود خواهد داشت.

خیلی اسرار من در این اصول هست که قلم و خیال من روی آنها دور می‌زند و در غالب این اسرار قدرت خیال و چگونگی سوق طبیعت کاملن دخالت دارد. به طوری که معتقدم بدون این دخالت طرح کامل و قابل تماشای این انقلاب را هیچکس نخواهد توانست که به نمایش بگذارد.

این است دوست من اصول عقیده‌ای که به جهت آن مرا ملامت می‌کنند. اما من به تمام آنها می‌خندم. از مقابل تمام این اشخاص ناشناس مثل شیر می‌گذرم. کوه محکم هستم که از اثر بادهای مخالف و شوریده از جا حرکت نخواهم کرد.

در این تجدید بالاخره خرسندی من به تحسین تو است و امید من به آینده‌ی جوان و طبیعت است.

امروز مملکت شما در آشفتگی و هرج و مرج، فردا البته جوان و آراسته خواهد بود.

نیما

به میرزاده عشقی / 1303

2011-07-14T05:13:00.000-07:00

1303

به میرزاده عشقی

رفیق

من مشغول پاکنویس کردن یک قسمت دیگر "افسانه" هستم. عنقریب می‌رسانم. هروقت اتفاقن در حین عبور به آنها برمی‌خورم، خودشان را به من نزدیک می‌کنند. نمی‌دانم با وجود اینکه طرز شعرهای مرا نمی‌پسندند چه چیز آنها را دور من جمع می‌کند؟ تماشای اوضاع و احوال مختلفه برای مردم در حکم عاداتی‌ست که نمی‌دانند برای چه آن را متابعت می‌کنند. اگرچه در موقع تماشا از دیدن یا شنیدن بعضی چیزها منزجر شوند.

یک شعر از "افسانه" را می‌خوانند. بالبدیهه به همان وزن یک شعر بدون معنا از خودشان می‌سازند به آن می‌افزایند، دوباره سه‌باره از سر گرفته می‌خوانند و می‌خندند. مخصوصن رشید.

من اقلن توانسته‌ام وسیله‌ی تفریح و خنده‌ی آنها را فراهم کنم. این هم یک نوع هنر است بالعکس همین وسیله چند سال بعد آنها را هدایت خواهد کرد. شعرهای من دوکاره‌اند، حکم چپق‌های بلند را دارند: هم چپق هستند و هم در وقت راه رفتن عصا!

من هیچ متالم نمی‌شوم. به جای فکر طولانی در ایرادات آنها با کمال اطمینان به عقیده‌ی خود شعر می‌گویم. یا همین که هوا تاریک شد به مهمان‌خانه‌ی یالتا می‌روم. غذا می‌خورم به سلامتی تو و هشترودی.

این مهمان‌خانه و یک جای دیگر، مهمان‌خانه‌ی جمشید. توقفگاه و پناهگاه دایمی من است. من مصایب خود را به دوش کشیده و به آنجا می‌برم. وضعیت آن قدری در نظر من مطبوع است. کبابهای مرغوب دارند. ارزان‌تر از سایر جاها می‌فروشند.

شبها قفقازی‌ها لزگی می‌رقصند. ارکستر دارند. خانمهای روسی هم در آنجا منزل دارند. اطاق ساعتی شش قران است. ولی من به این چیزها کاری ندارم. من اینک با همین مواقع خوشم. دلیلی برای اینکه از پیش‌آمدها اعراض کرده، خود را تغییر بدهم نیست.

نسبت به ضدیت این اشخاص به خوبی می‌دانم. ممانعت از سوق طبیعی مثل ممانعت از جریان یک رودخانه‌ی سریع است. اگر مسدود شد، در دفعه‌ی ثانی خیلی شدیدتر و باقوت‌تر از اول جریان می‌یابد. حال من بهترم یا عنصری؟

آن قسمت را بخوان. همانطور که در خیابان صحبت کردم ببین از زبان افسانه، من چطور بهار را وصف کرده‌ام. و عنصری چطور. خواهی دانست کدام جهات را در طبیعت باید اتخاذ کرد. چه تفاوتی در بین صنعت و حیله یا خودنمایی وجود دارد. اتخاذ جهات مادی یک منظره که از لوازم اساسی محسوب می‌شود. در نظر گرفتن مختصات آن جهات. پس از آن استعانت از چند کلمه مربوط و ساده، وسایلی هستند که شاعر توسط آنها به قدری که استعدادش به او اجازه بدهد، می‌تواند فهمیده باشد و به دیگران بفهماند. اینجاست اولین نظریه‌ی من.

ولی مطبعه به من اذیت می‌کند. در قسمت اول "افسانه" که انتشار پیدا کرد خیلی غلط گرفته‌ام. اغلاط بسیار باعث می‌شود که در انظار مخالفین شعرهای مضحک مرا، مضحک‌تر جلوه بدهد.

بالاخره خواهم دانست. افسانه نفوذ و رواج عمومی پیدا نخواهد کرد. خواهند گفت عشقی را هم گمراه کرده‌ام. ولی تو می‌دانی من تقصیر ندارم. استعداد گمراهی به حد افراط در تو وجود داشت.

ما باید بدون آنکه به حرف آنها وقعی بگذاریم و وقت را به مباحثه و مجادله از دست بدهیم، مشغول کار خودمان باشیم.

من و تو هیچ‌کدام نمی‌دانیم فردا از این امواج چه اشکالی بیرون می‌آید. ملت دریاست، اگر یک روز ساکت ماند، بالاخره یک روز منقلب خواهد شد.

اطفالی از این گروه به وجود خواهند آمد که ما از همه‌چیز آنها بی‌خبریم. نه اسمشان را می‌دانیم، نه نشان‌شان را، ولی آن‌وقت شاید نه من وجود داشه باشم و نه تو. در هر صورت پیشروهای این لشگر توانا را خواهیم دید.

بعد از این لازم است طرز صنعت خود را در تحت قوانین قطعی و معین درآورم.

رفیق! از روی صحت کار کنیم. دستوری را که طبیعت به ما می‌دهد انجام بدهیم. بالاخره حق با کسی‌ست که صحیح، طبیعی و غیرقابل تغییر بوده است.

امشب شاید به اداره‌ی روزنامه بیایم.

رفیق شما

نیما

مقدمه بر "فریادها" / 1304

2011-07-07T10:06:00.000-07:00

مقدمه‌ی نخستین چاپ دفتر "فریادها"

چیزهایی که قابل تحسین و توجه عموم واقع می‌شوند، اغلب اینطور اتفاق افتاده است که روز قبل بالعموم آنها را رد و تکذیب کرده‌اند.

شعرهای این کتاب از آن قبیل چیزهاست. زیرا نفوذ اشیا از محل خود به محل دیگر، مثلن از ذهنی به ذهنی، یک نوع حرکت طبیعی آن اشیا است که بر حسب مقدار زمان و شکل و مکان آن حرکت بر سرعت خود می‌افزاید یا از آن کم می‌کند. این تفاوت سرعت را می‌توان به یک عارضه‌ی موقتی تعبیر کرد. کسانی که مبتلای این عارضه واقع می‌شوند، مثل این است که به تبی دچار شده‌اند، بالاخره عوارض برطرف می‌شوند. چیزی که استعداد نفوذ در آن وجود دارد، نفوذ می‌کند. آن چیز در این کتاب خیالات و طرز صنعتی شاعر است.

وقتی‌که یکی از روزنامه‌های معروف (روزنامه‌ی بهار) قطعه‌ی "ای شب" را تقریبن یک سال بعد از تاریخ ساخته شدن‌اش انتشار داد، این قطعه مردود نظر خیلی از مردم واقع شد. ولی برای مصنف گمنام آن هیچ جای تعجب و شکست نبود. در هر فن و صنعتی اشخاصی پیدا می‌شوند که بی‌ربط خودشان را در آن فن و صنعت، مخصوصن وقتی‌که امید شهرت در آن باشد، دخالت می‌دهند. این قبیل اشخاص در اطراف شاعر بیشتر وجود دارند، زیرا برای شاعری چندان مایه‌ای در نظر نمی‌گیرند.

گفتند انحطاطی در ادبیات آبرومند قدیم رخ داده است. مدتها در تجدد ادبی بحث کردند. شاعر، کارد می‌بست. جرات نداشتند صریحن به او حمله کنند، کنایه می‌زدند. ولی صداها به قدری ضعیف بود که به گوش شاعر نرسید. بلاجواب ماند. یعنی فکر در سطح دیگر مشغول به کار خود بود. لازم شد این متفکر جرات داشته باشد، جرات داشت.

در ظرف این مدت آن قطعه، یا بعضی شعرهای دیگر که در اطراف خوانده شده بود، در ذوق و سلیقه‌ی چند نفر نفوذ پیدا کرد. آن اشخاص پسندیدند. استقبال کردند، و تیر به نشانه رسیده بود. نشانه‌ی شاعر قلب‌های گرم جوان است، آن چشم‌ها که برق می‌زنند و تند نگاه می‌کنند. نگاه من بر آنهاست. شعرهای من برای آنها ساخته می‌شود.

ظاهرن انقلابات اجتماعی حوالی 1300 و 1301 شاعر را به راه‌های دیگر مشغول داشت. جنون مخصوصی که طبیعت به اهل کوهپایه می‌دهد و به او به حد مفرط عطا کرده بود، فورن در اوایل خدماتش به طرف خود کشید، به کناره‌گیری و دوری از مردم وادار کرد. ولی در میان جنگل‌ها و در سر کوه‌ها، خدمت همان‌طور مداومت می‌یافت. طبیعت، هوای آزاد و انزوای مکان، فکر و نیت شاعر را تقویت و تربیت می‌کرد.

نوبت به آن رسید که یک نغمه‌ی ناشناس نوتر از این چنگ باز شود، باز شد. چند صفحه از "افسانه" را با مقدمه‌ی کوچکش تقریبن در همان زمان تصنیفش در روزنامه‌یی (قرن بیستم، روزنامه‌ی میرزاده‌ی عشقی) که صاحب جوانش را به واسطه‌ی استعدادی که داشت با خودم هم‌عقیده کرده بودم، انتشار دادم.

در آن زمان از تغییر طرز ادای احساسات عاشقانه، به هیچ‌وجه صحبتی دربین نبود. ذهن‌هایی که با موسیقی محدود و یکنواخت شرقی عادت داشتند، با ظرافت‌کاری‌های غیرطبیعی غزل قدیم مانوس بودند.

یک سر برای استماع آن نغمه از این دخمه بیرون نیامد. "افسانه" با موسیقی آنها جور نشده بود. عیب گرفتند، رد شد. ولی برای مصنف ابدن تفاوتی نکرد. زیرا می‌دانست اساس صنعتی به‌جایی گذارده نشده است که در دسترس عموم واقع شده باشد، حتا خود او هم وقت مناسب لازم دارد تا یک دفعه‌ی دیگر به طرز خیالات و انشای "افسانه" نزدیک شود.

مع‌هذا اثر پایی روی این جاده‌ی خراب باقی ماند. فکر، آشفته عبور می‌کرد و از دنبال او، دیده می‌شد زیر این ابر سیاه ستاره‌ای متصل برق می‌زند.

بعدها منظومه‌ی "حبس" طرز وصف و مکالمه را در مقابل افکار گذاشت. در "منتخبات آثار معاصر"(گردآورده‌ی محمدضیا هشترودی) یک قسمت از آن منتشر شد، مختصات صنعتی و ذوقی مصنف در تمام این شعرها جا داشت. ملتفت آنها نشدند، انتقادات فوق همه‌ی آنها قرار گرفته بود. با وجود این در طرز صنعت انتقادی نشد، زیرا ناقدین جمعیت کنونی عمرشان به فراخور استعداد و سلیقه در این می‌گذرد که آیا "دال" قشنگ‌تر است یا "ذال". به جای کلمه‌ی خوب، که زبان طبیعی آن را ابتدا بیان می‌کند، "نیک" بهتر است یا "نیکو". "یای وحدت" را با "یای نسبت" می‌توان آشتی داد یا نه؟ و شاعر هیچ علتی برای قهر این دوجور "یا" با هم نمی‌دید. چیزی را که خوب دید، دید انتقادات لفظی و ابتدایی‌ست. ملت با چاه زنخدان و زنجیر و زره‌بند بیشتر مانوس است و این مئانست کار دل است. ملت حاضر دوست دارد به طرز صنعتی سوق پیدا کند که به طلسم و معما بیشتر شباهت داشته باشد. قلبش را وامانده کند و فکرش را اسیر بدارد. با وجود این نمونه‌های جدید صنعتی، بدون پیرایه‌های غیرطبیعی قدیم، از مقابل افکار گذشتند. بعد از این هم می‌گذرند.

اگر کتاب "بیرقها و لکه‌ها" را قبل از این کتاب منتشر کرده بودم، عمل بهتر از این مقدمه، زوایای مبهم این راه را نشان می‌داد. ولی کتاب حاضر هم منظور مصنف را جلوه می‌دهد. اسم این کتاب "فریادها" است. یعنی یک هم‌آهنگی که از فریادهای مظلوم و حامی‌اش در میدان مبارزه به وجود بیاید. فریادهایی که شبیه به موج‌های دریا سرد، یا مثل شعله‌های حریق گرم، تیره و عبوس و در هر دوحال، منقلب باشد. آن فریادها این صفحات را مرتب کرده است.

کتاب من آن میدان است. محل هیاهوی بدبخت‌هایی است که خوشبخت‌ها از فرط خوشحالی و غرور آنها را فراموش کرده‌اند. "خانواده‌ی سرباز" و "امید مادر" که جداگانه منتشر می‌شوند، سنگرهای ممتد این میدان به شمار می‌روند، دو جزء متفاوت این کتاب هستند که بدبختی‌های وارده را از دو جهت ترمیم‌پذیر، حکایت می‌کنند.

بدون شک اساس صنعتی قدیم، منسوخ تشکیلات فکری و ذوقی قرن کنونی واقع می‌شود. آن‌وقت این خانواده، جانشین خانواده‌های دیگر خواهد شد. به عکس گذشته، صدا از قلب عاشق زنده، طبیعی و صریح بیرون خواهد آمد. آن چنگ، نغمات نامرتب قدیم را نخواهد زد. روباه به صدای خروس نخواهد خواند. گل را در هوای محبوس نخواهند داشت.

این شعرها که سال‌ها در طرز صنعتی آنها دقت و مطالعه شده است، به منزله‌ی داوطلب‌های میدان جنگ هستند.

معلم قافیه و شیطان پیری که قید به گردن مردم می‌گذارد، راه آن میدان را بلد نیستند. داوطلب‌ها اسیر نمی‌شوند و غلبه‌ی کامل نصیب آنها خواهد شد.

آن وقتی است که ملت چشم باز کرده با جبهه‌ی گشاده به گذشته نگاه می‌کند. روی ردپای گمنامی پا می‌گذارد.

قیافه‌ی این کتاب نشان می‌دهد که زمان حاضر به شاعر اختصاصاتی را عطا کرده است که وقتی دیوان شعرش را باز می‌کند، مطمین است. اول پیش خود فکر کرده است. هرکس کار تازه می‌کند، سرنوشت تازه‌ای هم دارد. من به کاری که ملت به آن محتاج است اقدام می‌کنم.

در هرحال نوک خاری هستم که طبیعت مرا برای چشم‌های علیل و نابینا تهیه کرده است. مقصود مهم من خدمتی است که دیگران به واسطه‌ی ضعف فکر و احساس و انحراف از مشی سالمی که طبیعت برایشان تعیین کرده است، از انجام آن‌گونه خدمت عاجزند.

برای ترغیب جوانی که با من هم‌سلیقه می‌شود همین بس خواهد بود. نظریات صنعتی‌ام را جداگانه نشر می‌دهم ولی آن حرف است و حالیه پیش از حرف، به عمل می‌پردازم و فقط مثل سابق عمل را نشان می‌دهم.

نیما یوشیج

اسفند 1304

به نورو امامی / بهمن 1322

2011-06-10T07:02:00.000-07:00

بهمن 1322

به نورو امامی

رفیق عزیز من

اشعاری که برای من فرستاده بودید روان ساخته شده بود. اما قضاوت من درخصوص آن چگونه خواهد بود، درصورتیکه تو از من سوال می‌کنی از یک اساس وسیع‌تر که مربوط به اشعار تو و هرگونه شعری خواهد بود به این واسطه من این کاغذ را شبیه به یک رساله‌ی کوچکی تمام می‌کنم. هرقدر که مفصل شود من دریغ نخواهم داشت از گفتن چیزهایی که برای هرکس به زبان نخواهم آورد تا اینکه حتاالامکان نشان داده باشم آن راهی را که تو طالب آنی و من می‌دانم شعری را که برای من فرستاده‌ای بهانه‌ کرده‌ای برای برانگیختن من.

نخست اینکه ساختمان آن اشعار زیبا به سبک کار دوست تو خیلی نزدیک بود. او خیال می‌کرد انعکاس صدای خود را با تفاوت مخصوص می‌گیرد. در تمام مدت که در پیش خود و در اطاق تنها راه می‌رفت آنها را می‌خواند، صدای پاره شدن زنجیر را می‌شنید، مثل اینکه در دهلیز زندان تاریک و طولانی راه می‌رود.

در دنیای شعر و شاعری فراوان رنج وجود دارد. من نمی‌گویم فراوان گنجها. هرچیز که هست هر گلی را بویی‌ست. گلها هستند که بوی اسطبل و علف می‌دهند، آدم از بوییدن آنها یاد حیواناتی می‌افتد که تمام روز را می‌دوند و با چه شیادی تا اینکه ساعتی از شب را در اسطبل و روی علف خود بغلتند.

شعر و شاعری گلی‌ است که بوی رنج و لذتهای دیگرگون را می‌دهد. این گل مال زندگی همه‌کس نیست و نمی‌تواند باشد و در اختیار کسی نیست که آن را به زندگانی خود بچسباند یا نه و خود را بسازد پیش از وقت برای اینکه آنطور باشد که می‌خواسته است تا شاعری عجیب‌نهاد و استادی زبردست به شمار رود. اگر زندگانی نیرومند باشد و برومند و درخور اینکه عقیم نماند، اینطور گل می‌دهد و میوه می‌آورد. شعر، میوه‌ی زندگانی است در بهاری با این وصف که مال زندگانی او که شاعر است می‌بیند موظف است به چیدن و سپس رنجیدن از آنها و پس از آن دوباره پیوستن و باز از آنها گریختن. می‌بینید که هیچ راهی برای او پایان نیست. او رونده‌ی سودازده‌ای‌ست در این دنیای سودازده چه بسا راه‌ها که پیموده و کوفته و خسته بازگشت کرده، چه بسا از جایی که به آن بازگشته بیزار است. نفرت‌زده است از مشتی مردم دریده و پرمدعا و بی‌همه‌چیز اما فرازدم که آنها را نگاه می‌کند، او با حالت غم حسی که دارد می‌تواند آنها را ببیند، می‌خواهد خود را درنیابد به گوشه‌ای پیوسته و رنجوروار به زندگی خود بپردازد. اما در این حال به ناگهان – آن ناگهانی که چه بسا اشخاص دریافته ولی به خاطر ندارند – در می‌یابد که زندگی او منع‌شده‌ی آن نیست که مال دیگران هست. مثل اینکه خواسته و کالایی در سر راه دزدان گذاشته و سفری طولانی کرده و در نبود او همه‌ی آن خواسته و کالا را دزدان ربوده‌اند. او وادی پهناوری را در گرمای سخت تابستان شرقی پیموده در زیر لکه‌ی ابری که در روی سر او سایه‌ی موقتی انداخته بوده است. برای چه و برای که؟ کی او را صدا زد و کدام آشنا. نمی‌خواهد بداند و نمی‌خواهد هم دانسته باشد که چرا نمی‌داند.

او روزها به سر می‌برد با خیال ساکن از حالتی که ... (توضیح مصحح: یک کلمه خوانده نمی‌شود) است و شبها در حالتی که می‌پندارد ستاره‌ها می‌توانند زمین را روشن بدارند و دیگر مردمان هم با همین پندار و روشنی زندگی می‌کنند. اما افسوس پرنده‌ی زیبایی به روی کوه‌های خشک می‌پرید و به خیالی که در کنار آبها فرود می‌آید. پس از آنکه فرود آمد، تشنگی‌اش گرفت و به یاد آبها خواند. می‌بینم اگر معشوقه‌ای داشته وهمی بوده. اگر بهره‌ای درخور بوده امید و آرزوی باطلی دور است از جایی که دوست داشته. زندگی او به گل ناز شبیه است که می‌خندد برای اینکه برنجد و زود پژمرده شود. بهره‌ی او از این زندگی یک عمر با گاوبانها و چوپانها به سر آورده صداقت و سادگی‌ای با خود دارد که او را برای قبول تلخ‌کامی‌های دیگر آماده می‌کند. برای اینکه باور کند حرف کسی را که به او می‌گوید: حرف خود را بزن! دوست دارد در نشیب کوه‌های سبزی که جنگل در آنجا تمام می‌شود نشسته یا در کنار رودخانه که با ناله‌های دایمی از کوه‌ها و گندمزارهای دور می‌آید – مثل "بیشل" که دیدی – تا اینکه چیزی سایه‌وار از برابر چشم او بگذرد و او به خیال پندارد و کوه‌ها را از دور ببیند که چطور به هم فشار می‌آورند و چگونه حساب تاریکی‌ها و سرگذشت‌هایی را که در آنها گذشته است دارند.

دوست دارد شبی جغدی نزدیک به او روی دیوار دهکده‌ی کم‌جمعیت که همه‌ی زندگان و مردگان آنها را خوب می‌شناسند، برای او بخواند. همان‌وقت که ملاهای دهاتی اذان می‌گویند و او غمگین است از این زندگی. در حالتی که زندگانی‌های دیگران را از فرسنگها راه می‌بیند، دوست دارد زندگانی وحشی خود را ببیند. اگر مانند دوست شما باشد، می‌بیند هنگامی را که از ییلاق و قشلاق کوچ می‌کردند با گاو و گوسفند و مرغ و سگ در حالتی میرنا می‌خواند و شما ... (ت.م: چند کلمه به دلیل پارگی کاغذ جا افتاده است.)

او زبان همه‌ی مرغان را می‌داند؛ مثل اینکه وقتی به او آموخته‌اند. می‌داند برای چه هنگام پاییز کلاغها از سر کوه‌های بلند و سردسیر او به صحرا می‌آیند و برای چه کبوترها دسته‌دسته می‌شوند یا توکایی در هنگام ییلاق قشلاق کردن تنها به روی شاخه می‌نشیند. همه‌چیز غم و خوشحالی خود را برای او بیان می‌دارد.

شاعر بودن یعنی همه‌کس بودن. به جای همه کسان فکر کردن و رنج آوردن در دل همه‌کس و همه‌چیز بودن و با زبان حال همه‌کس و همه‌چیز حرف زدن – زبان کومه‌هایی که گاوبانها آن را خالی و خلوت گذاشته‌اند و رفته‌اند. زبان درختها، درختی که تنها در دامنه‌ی کوهی قرار گرفته. زبان تمیزها، ناتمیزها، آنهایی که از هر راه مانده به آنها هوش و کفایتی داده نشده همه‌چیز را دروغ گفته و برای تسلی دل خود دروغ را راست می‌پندارند و غمخواری به حال بینوایان را دست‌آویز رسیدن به شهوات خود ساخته‌اند. زبان ناکامی و زیرکان که حقیقت تلخی را دریافته‌اند و در تاریکی به مانند مرغی می‌خوانند که ناگهان به واسطه‌ی صداهایی وحشت‌انگیز خاموش می‌شوند. اما همه در هرجا به یک زبان حرف می‌زنند، مثل اینکه آنها را از یک خمیره ساخته‌اند. باید شیطان بود و در یک آن ملک، هم شیطان هم ملک، ملکی که می‌خواهد با شیطان به دوزخ برود و او را در میان عذاب و شکنجه که می‌بیند ملامت کند. شیطانی که می‌خواهد با ملک همدرد باشد و همه‌ی اینها برای اینکه حق مطلبی چنان‌که می‌شاید گزارده شود بهتر از آن‌گونه که دیگران می‌گزارند؛ زیرا که کار شاعر این است.

شاعر با مهارت خاص خود که با طبیعت او دمسازی دارد این وظیفه را باید به عهده بگیرد و ثابت کند که آن را خوب انجام داده. این مهارت در او هست و می‌تواند خود را از دیگران متمایز سازد. در مقامی که کار همه را می‌سنجد، چیزی در او هست که در دیگران نیست. کاری را که همه‌کس می‌کند، کار شاعر نیست. آن کار همگان نیست. اگر از خود بپرسی آیا دیگران عاجزند از آوردن مثل آنچه من آورده‌ام و آیا اگر عاجز می‌بینم آنها را، از خودخواهی من نیست پس از آنکه دانستی کاری ممتاز نکرده و در تو هستی‌ای بزرگتر از کار تو هست، شروع به تمیزی خود کنی.

دیگران کوردیده و بی‌ره می‌روند. چنان شعر می‌گویند مثل اینکه کسی درست راه می‌رود و دست بر زمین می‌کشد، در راهی که آن را نمی‌شناسد. یا از پشت غباری که حایل بین چشم و دنیاست نگاه می‌کند. اما شاعر چشم جهان و چشم این زندگی است و آن را روشن‌تر می‌دارد و پیش از آن اندازه که روشن کرده است روشن می‌بیند – دیگران که با توانایی کم به کار افتاده‌اند نمی‌دانند برای چه باید شعر بگویند. دو هزار شعر از دیوان متقدمان از بر کرده، بسیار شنیده‌اند یا بزرگ شده‌اند در خانه و خانواده‌ای که شعر می‌خوانده‌اند. از این‌رو نیرویی – که با اشتهای طلب آهنگ و موسیقی بیشتر پیوند دارد تا با شعر و شاعری – در آنها پیدا آمده می‌توانند با آن نیرو کلمات را به ردیف هم گذارده به سبکدستی از هر کجای ذهن خود کوتاه و بلند آنها را پیش و پس کرده بیتی یا مصراعی از طبع خود برانگیخته باشند که اسباب عبرت حاشیه‌نشینان اهل خانه باشد؛ هنر آنها در پیدا کردن چند قافیه‌ی متجانس – در، بر، سر، نر – است و مثل ترقه می‌ترکند وقتی که پیدا کرده‌اند. بیشتر می‌ترکند هنگامی‌که شعرها هرکدام دو قافیه دارند. اما معنی و مضمون سازگار با طبع آنها نیست. یا معنی و مضمون نازلی از خودشان یا دیگران، همین‌که مصراعی از نظر آنها گذشت همه چیز فراهم است، دردم با اشتیاقی که خاص آنهاست، مصراعی یا مصراعی چند بر آن می‌افزایند. یا اینقدر مصراع اول را در پیش خود تکرار می‌کنند تا اینکه مصراع دوم بیاید و مصراع دوم را بدون اینکه بدانند می‌خواهند چه کنند، آنقدر پیش و پس می‌دارند که به مصراع نخستین برسد. این است کار متشاعران. جز الفاظ و وزن و قافیه، چیزی الهام نمی‌شود. سررشته‌ی الهام آنها هیچگونه شوق و رنج و حس شاعرانه‌ای نیست. می‌کاوند اما نه مثل بزی که علف سبز را می‌جوید بلکه بزی که هرچه پیش او ریخته‌اند می‌خورد. کار آنها هیچ‌چیز که در طبیعت جای دارد بدل نمی‌شود. نه جلوه‌ای، نه ساختن چیزی و عنوان آن. نه هیچ روشنی امیدبخش! بلکه آنچه که مردم بارها شنیده‌اند ادا شده یا کوشیده‌اند که مطالب پست کوچکی را، چیزهایی را که همه‌کس به همان اندازه می‌بیند و می‌داند با کلمات نابجا وزن و شکوهی بزرگ داده باشند. ترکیبهای متروک‌مانده‌ی کلمات، اسبی را از دور حیوان بلندبالاتر می‌نماید، بیشتر در نظر آنها دلبسته است. آنها به اندازه بیشتر فریب کلمات منسوخ شده، و به این واسطه شکوه گرفته را، می‌خورند و به همین فریب خوشنودند. آنها زنده و زندگی را نمی‌شناسند. آنها می‌گویند و نمی‌خواهند و نمی‌توانند بدانند که برای چه شعر می‌گویند. خلاصه می‌کنم، آنها تکان نخورده‌اند به این جهت هیچ‌کس را هم تکان نمی‌دهند. این است که گاه نظام‌نامه و قوانین اساسی را شعر ساخته و به منزله‌ی شعری موثر به مردم می‌دهند.

درصورتی‌که برای شاعران زبردست، شیوه‌ی کار به عکس این است. آنها با خودشان اینگونه شوخی نمی‌کنند. هرچند که برای آنها هم الهامی هست و توانایی هنری وابسته به آن است، چه بسا فکری به دست می‌آید بی‌آنکه خود را در فشار مضیقه‌ی فکر و کاوش بسیار گذارده باشند بلکه به سبب آن الهام، یعنی مقارنه‌ی مرموز با اطراف خود که آن اساس الهام است. هرچه از نظر آنها می‌گذرد که چگونه آنها را به خود مجذوب داشته است آیا این معنی یا مضمون موافق با مسلک آنها هست یا نه. اگرچه آنها با ایمان به مسلک فکری که دارند، در جهان معنی می‌کاوند و در این کاوش و عادت به آن چیزی را می‌یابند. چه بسیار که معنی یا مضمونی آنها را می‌فریبد درصورتی‌که فکر آنها امضا نمی‌گذارد. شاعران بزرگ و زبردست در موقعی که جدی کار می‌کنند آن چیزهای فریبنده را به دور می‌اندازند و اگر معنی یا مضمونی را به دلخواه خود یافتند، می‌اندیشند آیا این معنی یا مضمون برای شعر مناسب است یا نه. در صورت مناسب بودن، با کدام صنف از اصناف شعر؟ آیا باید این را به صورت نمایشی درآورد یا داستانی و با چگونه وزنی و در چگونه سبک و اسلوب نگارشی. رقت‌انگیز است یا هجوآمیز و فرحناک است، آیا مقصود اصلی در بیتی که شاه‌بیت خواهد بود می‌گنجد؟ اگر اسامی خاصی هست به وزنی که در نظر دارد می‌خورد و در گوش سنگینی نمی‌کند؟ آیا با کدام طرح دلچسب‌تر است – یعنی مقصود را قوی‌تر می‌کند – که این معنی و مضمون بیان شود. در زمینه‌ی کدام رنگها با چگونه – دکور – آرایشها، کدام مطلب یا کدام واقعه – اگر داستانی یا نمایشی است – می‌زیبد که مقدم باشد.

سسر این نویسندگی در این است که به چه وسیله خود را بهتر بیان بدارد و در میان همه‌ی بهترها کدام باز بهتر است. درصورتی‌که موضوع با اهمیت و یا طولانی را مقصود دارند، بهتری را که از میان بهترها برگزیده‌اند در نظر گرفته در چند موقع متفاوت با صبر و حوصله‌ی تمام با به سروقت آن آمدن زواید آن را دور می‌اندازند. می‌کاوند ببینند چه چیز آن لازم‌تر است و آن را زیباتر خواهد داشت. همه‌ی اینها که گذشت نوشتن آب خوردن است و شعر امضایی‌ست که بر همه‌ی این دقتها گذاشته می‌شود. برای کسی که نیروی شعر کردن دارد و مهیاست برای کار با صفای هوش و آتش درونی و عشق و شوریدگی و انباختگی بی‌اندازه. مثل عشقی که به زنی دارند و با نهایت گرمی و شوق که به معشوقه‌ای می‌رسند، تمام هستی آدمی در آن به کار می‌رود. نباید مثل انوری گفت که شعر حیض‌الرجال است. شعر، همه چیز رجال است. همه‌چیز در آغوش است و تو آن را فشار می‌دهی و می‌خواهی آن را به میل خود بداری!

شاعران زبردست مهارت و توانایی خاص خود را می‌پایند. نه هرچه را که به زبان می‌آید. صرف می‌کنند توانایی خود را که حاصل از گونه‌گونه توانایی‌هاست به جای خود برای فاش داشتن هنری که دیگران از فاش داشتن آن عاجزند. ارتباط می‌دهند آن را با توانایی‌هایی که بعد از این می‌آید و اکنون آینده‌ی بزرگی را با خودشان به آنها نشان می‌دهند. آنها شعر می‌گویند برای اینکه می‌توانند بگویند. می‌کوشند با توانایی‌هایی که ملکه آنها شده است و گاه باشد که از آنها گریخته آن را به دست می‌آورند تا اینکه در خود و مهارت خاص خود کاری را انجام داده باشند به اعلا درجه‌ی تصور. به آن درجه که می‌توانند و چیزی از توانایی مربوط به زمان خود بالاتر و گاه خیلی بالاتر.

زیراکه آنها جلوه‌های گوناگون طبیعت‌اند. با نیرویی که هم‌سنگ نیروی طبیعت باید باشد و می‌کوشند که آن را هم‌سنگ ساخته باشند منظور خود را بیان می‌کنند. آنها به شعر دست نمی‌اندازند، شعر به آنها دست انداخته است و آنها را آرام نمی‌گذارد و آنها نماینده‌ی احساسات وصف‌نشدنی‌ترند.

باقی حرفها را می‌گذارم برای فرصتی که دست دهد و هوایی که گفتن را بطلبد.

دوست شما

نیما یوشیج

به مبشری / خرداد 1324

2011-06-07T07:16:00.000-07:00

22 خرداد 1324

طهران

مبشری عزیزم

منظومه‌ی "افسانه" را که از من می‌خواستید به شما می‌سپارم. شخص من فراغتی برای انتشار این قبیل چیزها ندارم. چه بسیار نوشته‌ام که در گوشه‌ی خلوت، مونس من است. به علاوه حالت درونی من حالا طوری است که کمتر متوجه موضوع‌هایی شبیه به موضوع "افسانه" می‌شوم. همین‌قدر هنر می‌کنم که در خودم غرق باشم و بتوانم هر فرمانی را که دلم می‌دهد، اطاعت کنم. اما اگر برای شما وسیله‌ی انتشار این مطلب هست، چه ضرر دارد.

منظومه‌ی "افسانه" طوری‌ست که مردم می‌پسندند، به خلاف قطعات کنونی مخلص که سمبولیک و به سبک شعر آزاد هستند، به فهم آنها نزدیک است و روزی که همه چیز ما عوض شود و ذوق و طرز مشاهده‌ی شاعرانه‌ی ما هم بالتبع با آن عوض شده است، می‌تواند برای رمانتیک ادبیات ما چیزی باشد. یعنی اول نمونه‌ی با طرز کار تازه که گوینده‌ی آن به الفاظ امراپسند و از فایده‌ افتاده و نجیب‌نما، که دستاویز شعرای متفنن است، متوسل نشده، بلکه به زبان ساده حرف دل خود را زده است. مثل اینکه سراینده‌ی اشعار، برای شخص خودش سروده و در حین سرودن، کسی را در نظر نداشته است. آنچه را که می‌بیند و از آن لذت می‌برد و درد می‌کشد و با درون او پیوستگی‌های خاصی را داراست به زبان می‌آورد، نه آنچه را که جلوه‌ی ظاهری بیشتر با آن است، اما معنی را کم جلوه می‌کند. به‌طوری که شیادها به دهات دوردست رفته، قطعه‌ی مسی را جلوه‌ی طلا داده، دهاتیها را با آن گول می‌زنند. شعرهایی هم که مقصد اصلی‌شان شعر نیست، در چشم من به دلقلکها شباهت دارند که الفاظ قدما را پس و پیش کرده، آنچه را که بوده و کهنه شده و به زندگی دیگران تعلق داشته است، مال خودشان جلوه می‌دهند.

خوب و بدی که در این منظومه می‌بینید، نیمایی‌ست که در بیست و سه چهار سال پیش بوده. از پشت کوه‌ای روبرو به این شهر آمده و زندگی آشفته و پر از عشق به ناکامی رسیده‌ای را در این شهر می‌گذرانیده است. آن‌وقت هم او مردم را غرق در کثافتکاری‌های خودشان می‌دید و می‌دید که شهر با همه‌ی ادعاها، در نداشتن و ندانستن راه معرفت، کم از "یوش"، دهکده‌ای که او در آن زندگی می‌کند، نیست. مردم در آب و هوای خفه و سوراخهای دلتنگ، مثل جوجه‌ی دست و پا بسته، در پوست خودشان می‌لغزند. با عالم بیرون آشنایی ندارند و همه‌چیز را با خمودت سرشت سرد و خاموش خود، محکوم می‌کنند، می‌گویند این ما هستیم. مثل اینکه این "این" به خودی خود به وجود آمده و در هیچ جای دنیا نبوده و هیچوقت "آن" نشده. از لزوم چیزهای بافایده که باید وجود پیدا کند، هیچ حرف؛ اما برای چیزهای بی‌ثمر که دست و پا را خوب در پوست گردو نگه می‌دارد، هزار سماجت و دلیل.

همچنین می‌دید که شعر، ابزار سرشناسی و معیشت شخصی‌ست. شاعر به آنهایی که در زیر بار مشقت پیر و فرسوده می‌شوند و به زندگی که شعر او از آن می‌آید، خود را مدیون نمی‌داند. شعر که می‌شنوند در انتظار بی‌حاصل و عادت‌شده‌ی این‌اند که وضع قوافی چطور است؟ چیزهایی را که خودشان بلاتعمق و بلاشعور بارها شنیده‌اند (و خیلی است که از تکرار، خسته و دیوانه نشده‌اند!) تا چه اندازه دوباره خواهند شنید.

آنچه در این خصوص من برای شما بگویم، برای این که نظر مرا بیابید، از این قبیل خواهد بود. متاسفانه در این غوغای جهانی که همه چیز متصل در حال عوض شدن است، باید تازه به گفتن این مطالب ابتدایی و آنقدر مخل کار، شروع کنیم! هنوز صبح نشده، با اینکه خروس می‌خواند و نوای او سنگ را بیدار می‌کند، در تاریکی با چشم دست و با چشم سر و پا باید کاوید که کی خوابیده است، کی بیدار.

اما آنکه بیدار است و از روی بیداری می‌بیند، پیش می‌رود. آیا می‌خواهید به باطن مرموزی دست بیاندازم و آن را افشا کنم؟ درصورتی‌که در قعر دریا نهفته، زیر پای این مردگانی که در او نعش‌وار با موج می‌روند، و به زحمت به دست می‌آید، وضعیت و میدان طولانی می‌خواهد.

بگذارید آن مرموز، خودش روزی رنگ باز کرده و به سروقت شما بیاید، در نیمشبی غمناک، یا صبحی روشن که نمی‌دانید برای چه خوشحال‌اید، یا هنگام سحری که ماه در انتهای بیابان، خسته سر برمی‌دارد، و هریک گنج خود را برای اینکه چه وقت باز کنید، به شما می‌سپارند. جایی که گمان نمی‌برید. در پیش خودتان یا دیگران. ناگهان او را می‌بینید: در جوار ذوقهای توسری خورده و جهنمی و استعدادهای فریب‌دیده و به عقب نشسته، ولی از خودراضی و در اشتباه دایمی و مثل کسی که در تب هذیان می‌گوید و کسی که دارو می‌دهد بالای سر اوست و تبدار حرف را نمی‌فهمد. به مراتب جلوه و جلای آن آمده را در آن احوال، بیشتر خواهید دید.

چیزی که می‌توانم به این حرفها بیافزایم، و شما میل دارید که افزوده باشم، این است که شاید این نکته لازم باشد و مرا از جستن وسیله که نامه را پر طول و تفصیل سازد، راحت کند: برای خود من در این تاریخ، ساختن منظومه‌ای شبیه "افسانه" چندان آسان نیست. دست به آن آفتاب انداختن که روزی خانه‌ی تاریک مرا روشن کرد و پس از یک غمناکی لذت‌بخش و شیرین نفسی تازه کشیدم. این حالی بود که گذشت و توفیقی که در زندگانی باید چشم به راه رسیدن آن بود. بدون اینکه تردیدی این انتظار را سست کند که چه وقت به همان شکل، یا به شکل دیگر، بیاید. حرفی به دهان ما گذاشته، مثل این باشد که می‌گوید: «بگیر. ای آدم. این دستمزد کاوش و ریاضت تو در زندگی پر مشقت که در گوشه‌ای خلوت مقام گرفته‌ای تا آن مشقتها، تصویرات شایسته‌ی خودشان را در دنیای خود تو پیدا کردند.»

این کیمیاگر مرموز و دقیق‌کار، که نمی‌دانم در این ساعت کجا دارد مسی را طلا می‌کند، همه وقت و در هرکجا با ما آشنا نیست. با هرکس که شعر می‌گفت و شهر را از آوازه‌ی نام خود به ستوه در آورد یا در نیاورد نزدیکی نمی‌گیرد. آن سازنده‌ی اصلی که می‌سازد اوست، نه ما. او است که معنای دقیق زندگی ما است. اینکه هرکس خودش هست و نمی‌تواند کس دیگری باشد، مربوط به این نکته است، در صورتی‌که از بسیار کس دیگر و از زندگی آنها و خودش به وجود آمده، به‌طوری‌که می‌داند و نمی‌داند. بنابراین کسی نمی‌تواند بفهمد که چه می‌گوید، بیش از آنکه در شب تاریک یا روز روشن او راه داشته باشد. و این راه دقیق با میل و تصمیم خود او نیست. عمده این است که چطور واردیم و هضم کرده‌ایم و با دیگران هستیم. مثل اینکه خود آنهاییم که داریم آن روزهای تلخ یا شیرین را می‌گذرانیم. یا به عبارت دیگر چطور می‌فهمیم. نه اینکه مانند بسیاری از استادهای نامی در هر کجای دنیا خوانده و می‌دانیم و این توانایی در ما هست که با آب و تاب‌ دادنهای شعبده‌کار، دروغی را به جای راستی بنشانیم و خود را اشتباهن در عوض دیگری نشان بدهیم.

حتمن دوست من، اگر شما افسانه را از روی دل می‌پسندید، فقط برای حساسیت و هوش تند شما نیست، بلکه یک قرابت خاص با آن دارید. با آن هستی مرموز وقتی بوده، یا در این ساعت هستید، و لازم نیست که خودتان بدانید کجا و چطور. آنچه به ظاهر دیده می‌شود که روزی برای ما بوده چندان چیزی نیست، سر اینکه چه اثراتی در ما به جا گذاشته‌اند، اهمیت دارد.

لازم‌تر از همه‌ی این مطالب اینکه منظومه‌ی "افسانه" را به علاوه‌ی یک مقدمه‌ی کوچک به روزنامه‌ی دوست ناکام خود میرزاده‌ی عشقی داده بودم. او آنوقت در بالاخانه‌ی خود در خیابان اسلامبول "قرن بیستم"اش را می‌نوشت. حالا سالها گذشته و به واسطه‌ی حافظه‌ی ناتوان خود به خاطر ندارم چرا همه‌ی آن چاپ نشد. من آن مقدمه را هم ضمیمه کرده، سعی می‌کنم چیزی چندان بر اصل و مقدمه اضافه نشود که سواد و پختگی مرا در این ساعت بیشتر برساند، اما حالت اصلی را به هم بزند. به خصوص در مقدمه به تحریف و تصحیف‌های خیلی زیاد مطبعه، از روی نسخه بدلهای مغشوش خود من، دست انداخته باقی را به همان حالت سادگی و از جادررفتگی بچگانه می‌گذارم که برای خود من یادگار باشد از طرز فکری که آنوقت داشتم و خیال می‌کردم کشف و اختراعی کرده‌ام.

اگر موفق به انتشار شدید این دو سه سطر را روی جلد فراموش نکنید که به اسم چه کسی‌ است: "منظومه‌ی افسانه را به پیشگاه استادم «نظام وفا» تقدیم می‌کنم. هرچند می‌دانم این منظومه، هدیه‌ی ناچیزی است، اما او اهالی کوهستان را به سادگی و صداقت‌شان خواهد بخشید."

من وظیفه‌ام را با دست تهی نسبت به حقی که او به گردن من دارد، انجام می‌دهم و تا زنده‌ام باید به یاد داشته باشم این مرد مردان، بالاتر از اینکه بگوی این شاعر گوشه گرفته، و آنقدر منزه و دارای حساسیت دردناک و خصایص شاعرانه کسی است که شعر را به دهن من گذاشت و مرا به این راه دلالت کرد. به من فهماند که باید آدم بود و درد کشید و درد را شناخت. آدم بی‌درد، مثل آدم بی‌جان است. انسان، برای خوردن و پوشیدن و حرص زدن و به چاپلوسی‌های شرم‌آور افتادن نیست. موجودی که اسمش انسان است استعداد دارد که به لذتهای عالی دست بیاندازد.

باقی آنچه گفتنی‌ست، منظومه‌ی من با شما خواهد گفت، زیرا در آنجا مرا خوبتر می‌یابید. اما برای عکس و خط مسوده‌ی من، چندان به درد نمی‌خورد. من روزی یک نقشه می‌کشم که از مردم بیشتر دور باشم و روی این عفریتهای بی‌رحم و بی‌شعور را که از گوشت و پوست همدیگر تغذیه می‌کنند، نبینم. با وجود این اگر لازم بدانید ممکن است عکس یک صفحه از مسوده‌ی همین منظومه را که دوست من "نورو امامی" در همان سالها نمی‌دانم برای چه منظوری تهیه کرده بود، برای شما پیدا کنم. ولی بهتر است که این آب و تابها، اگر لازم باشد، بماند برای چاپهای بعد و در آثار آبرومندتر که دیگران انجام داده باشند، نه ما.

خواهشی که از شما دارم این است که از شرح حال و تقریظ و القاب و به خط درشت نوشتن اسم من خودداری شود که شعر نجیب و به طور ساده چاپ شده باشد. به علاوه در تصحیح آن زیاد مراقبت داشته باشید. همین خودش تقریظ و القاب و همه‌ی آن چیزهای دیگر خواهد بود.

دوست شما

نیما یوشیج

خرداد 1323

2011-05-08T15:46:00.000-07:00

3 خرداد 1323

یوش

رفیق عزیز من *

از معاشرت خود با مردم شکایت می‌کنی. می‌خواستی مثل من به گله‌داری مشغول باشی تا هیچ‌یک از این بلایا به تو رو نکند. حال که این نشد، می‌خواستی در خانه‌ی خودت را ببندی و از سوراخ کوچک که با نوک کاردت در آن قرار خواهی داد نگاه کنی هر وقت یکی از آن جانورها می‌آید و چنگالش را به در می‌کشد در به روی او باز نکنی. می‌خواستی از کوچه‌های خلوت بگذری به آسمان نگاه کنی یا خیلی به روی زمین. یا عینک سیاه بزنی یا خود را گیج و سرگردان و شتاب‌زده وانمود داشته، راه خود را در پیش بگیری. اگر صدایی می‌شنوی که اسم تو را به زبان می‌آورد، به عقب سر نگاه نکرده به سرعت قدمهایت بیافزایی. رفیق جوان عزیز من، پس پاهای تو به چه کار می‌خورد اگر به کار فرار نمی‌خورند؟ دستهای تو چه کاری را صورت می‌دهند، چشمهای تو کدام هنری دارند اگر هیچکدام به فریاد تو نمی‌رسند؟ و حال آنکه به عکس است، یکایک اندام تو گواه غفلت تواند. اینک حضور تو در برابر من و من در برابر تو، آخرتی‌ست که گناه تو را من از یکایک عضوهای تو می‌پرسم.

در خانه را باز می‌کنی یکایک کارهای کردنی را گذاشته و به طرف نکردنی‌ها می‌روی. یک جزوه در زیر بغل و در آن کوچه‌های عفن و هوای مسموم چقدر شتابان، مثل اینکه دنیا یک راه دارد و آن راهی‌ست که به جهنم می‌رود، می‌روی و سیر می‌گردی و از خودت نمی‌پرسی برای چه؟ خیال می‌کنی من خبر ندارم با چه کشش عجیبی رو به آنها می‌روی؟ ببین چه چیز در آنها یا در تو یکجور و به یک روش هست که آنها را در نظر تو مقرب می‌دارد.

من در اینجا با چوپان جوانی به سن و سال تو دوست هستم که همیشه یکی دوبار به کومه‌ی من می‌آید. شبهایی که قصیرهاشان را بالای کوه می‌آورند، خیلی از شب می‌گذرد. او ساعاتی را که می‌گذرد از روی گردش ستاره‌ها می‌شمارد و همین‌طور در پهلوی آتش نشسته برای من از نزاع خود با درندگان صحبت می‌کند. من بارها نامه‌ی تو را در مقابل داشتم از تو برای او صحبت کرده‌ام اما یک دفعه نخواسته است فکر کند چه وقت تو را خواهد دید؛ چرا؟ برای اینکه می‌داند تو هم سنخ او نیستی.

با کمال پشیمانی به قلب خود رجوع کن، قلب خود را پاک بدار از این سنخیت که نه شاید بلکه حتمن بین تو و آنها هست. اگر به طرف آنها می‌روی که یک حرف به جا مانده و نگفته را برای آنها بگویی و آنها را مجاب داشته باشی، چه خیالی کودکانه! اگر می‌روی که قطعه شعری تازه را که گفته‌ای برای آنها بخوانی تا پی برده باشند به بلندی طبع سرشار و هوش عجیب تو، باز چه خیالی کودکانه و چه دنیای کوچک که در پیش چشم تو هست، اطراف آن را چهار دیوار کشیده‌اند، چند شیشه و چند چوب درخت و چهار نفر آدم مردنی مثل عنکبوت خشک و حسود و متعفن و بی‌نظر معین ولو شده در میان آن قرار داده‌اند. رفیق عزیز من! آیا تو می‌خواهی شاعر بزرگی در آن اتاق کوچک باشی؟ و برای مدت چند سال؟

این بود آنچه می‌خواستم به جواب کاغذ تو نوشته باشم.

چند کلمه‌ی دیگر می‌گویم زیرا من از این خبر خیلی دلتنگ شدم. عرفا گفته‌اند "الاجناس بالناس من علامات الواس"، فرق نمی‌کند برای رسیدن به هر حقیقتی این لازم است. شعر هم یک عالم حسی است. این وسوسه را از خود دور کن. همه‌ی کارها آسان است، به زودی خواهی دید که تلخی‌ی این برخوردهای نامساعد در تو مانده و بعدها آن هم از بین می‌رود و تلخیهای دیگر جانشین آن خواهد شد.

"ریلکه" را خواندید. می‌گویید خیره و دیوانه‌ی او شده‌ام و بین من و او پیوندی بوده. همه‌ی این خیرگی‌ها در جوانی و خامی‌ست. والا هیچ چیز تازه نیست. بلکه هر روز حقیقتی پرده برداشته می‌شود. خواهید گفت: همین تازگی دارد. ولی من خواهم گفت: تازه به خود می‌رسید.

در این موضوع که راجع به آن حرف می‌زنیم اگر در خود بیشتر فرو رفته بودید، همه‌ی این مطالب برای شما کهنه بود. فکر می‌کردید چه کسی اینها را موضوع کتابی یا رساله‌ای قرار داده است. چون در خودتان فرو نرفته بودید همه همان هست که می‌گویید. صدچندان می‌توانید برای آن ارزش قایل شوید و برای شما می‌ارزد، چون طالب آن هستید.

من پرده از جمال حقیقیتی برنمی‌دارم، این هست و از هستی آنچه هست سخن می‌دارم.

کار خود را ادامه دهید. می‌بینید تا زنده‌اید ممکن است برای شما اینگونه مطالب تازه بیان کند. هر شمعی تابشی دارد، اینها تراوشات شمعی‌ست که وجود انسانی درست و حسابی بر آن قرار گرفته.

به صفا دادن قلب خود بپردازید. همه چیز تازه و کهنه است برای اینکه خیلی شبیه به آن بوده و تازه، از این جهت که آن را تازه می‌بینیم. بینایی ما شرط است. با وجود این بینایان شان و مقام خود را از دست نمی‌دهند.

اگر در این دهکده بودید، می‌دانستید که من چقدر برای دهاتیها تازه‌ام. روزی دست گوسفندی را با تخته چوب گز بستم، همه از زن و مرد به دور من جمع شده بودند، می‌گفتند ببین چه می‌کند!

دوست دارم که شما مثل آن دهاتیها نباشید. کهنه بشوید در کار خود. همان مقدمه‌ی تازگی است، برای آنها که کهنه نشده‌اند.

چیزی که در این میانه مهم است، انسانیت است. انسان باشید. تازه و کهنه فایده ندارد اگر به فضایل پسندیده موصوف نباشید.

اگر آنچه می‌کنید علی‌حده و آنچه می‌گویید علی‌حده است، بهتر این است که در زمینه‌ی هنر هم کار نکنید. زیرا لطافت و ظرافت هنر شما در آن صورت به جای اینکه مفید واقع شود، چون شما را تفسیر می‌کند، برای مردم مضر خواهد بود. اما آنکه دل شما را برده است، او انسانی کامل است. او برای هنر خوب بود و هنر برای او. ولو اینکه در افکار ما تباینی باشد، هر دو انسانیم و از دو جهت، ولی به یک سو می‌رویم. شما آن سو را در نظر داشته باشید.

دوست تو

نیما

* خطاب نامه مشخص نیست. گمان سیروس طاهباز این بوده که نامه به پرویز ناتل خانلری است.

به ذبیح‌الله صفا / اردیبهشت 1308

2011-04-12T08:58:00.000-07:00

هفده اردیبهشت 1308

بارفروش

به ذبیح‌الله صفا

کاغذ تو را خواندم. میل دارم همیشه برای من بنویسی و دلتنگ نباشی از اینکه بیش از دیگران رنج می‌کشی. این حس پیش‌آمدی است. همین که وجود پیدا کرد ترقی آسان است. از این راه است که می‌توان محتاج مردمان ضعیف واقع شده آنها را در حین بدبختی و ضعفشان کمک کرد. همینطور از این راه است که فکرهای مفید به وجود می‌آید و عاجز نخواهد بود که نشان بدهند بهتر از دیگران می‌بینیم.

معهذا وقتی که طبیعت می‌خواهد یکی را معذب بدارد به او فکر و زبانی برخلاف فکر و زبان دیگران می‌دهد. به طوری که دیگران نفهمند چه می‌گوید. چه فکر می‌کند. این را شعله‌ای در جهنم باید دانست.

حال خود را از مردم دور بدار. مثل من منزوی شو. در حوالی جنگل دوردستی منزل بگیر. برای گذران خود گاو و گوسفند تربیت کن. مرغ بنشان، مزرعه بساز، به زراعت گندم سیاه ولایتی مشغول باش. نه اغنیا را طرف منظور خود قرار ده و نه با جنایتکاران و مردمانی که به عنوان نجات کارگر و رنجبر اغتشاش می‌کنند، دوستی کن.

نوشتجات امثال مرا بخوان و به این طریق خود را به طبیعت بسپار. خواهی دید در طبیعت فوایدی است که در جمعیت وجود نداشته است. هیچوقت همسایه‌ی تو، تو را در آنجا نخواهد دید که تو خرسند باشی و بگویی زندگانی من به مراد من است. به هرحال این رنجوری مجهول غیرقابل وصف روحی‌ست که تصادفن و به حسب اعتبار عمل متغایر با روح دیگران خلقت یافته است، یعنی روح راقیه.

به من تاج سلطنت و سلطه‌ی فرعون را بدهند، هر دو را کنار می‌گذارم و اول به قلبم رجوع می‌کنم، آیا راضی می‌شود که سلطانی قهار یا مثل فرعون مسلط باشم؟ دیگران این را باور نمی‌دارند، من هم باور نمی‌کنم که آنها در این مورد فکر کرده باشند. به حسب‌العادة عده‌ی مدعی‌به بیشتر از عده‌ی مدعی است. آیا در قصر پادشاه چیزی یافت می‌شود که من با آن رنجوری‌های عجیب قلب خود را تسکین بدهم؟ ممکن است در روح خود من یا در چشم و زبان فقیری یافت شود، در آنجا ابدن.

این مرضی‌ست ناقلاتر از همه‌ی امراض، چون می‌بینیم تاریخ عده‌ای از اشخاص را در روشنایی و برجستگی دوره‌های گذشته قرار می‌دهد، من در عالم خیال با این عده مریض‌خانه‌ای می‌سازم. علوم و فنون متنوعه و صنایع محیرالعقول و آنچه امروز پیشرفت ما را سریع‌تر ساخته است، میراث این اشخاص است. آنها خود را فدا کرده‌اند تا دیگران استراحت کنند. به این باید رنجوری ممتد عالم بشری اسم داد و به عبارت آخری علت تکامل.

تو برای التذاذ جسم خود حتی‌الامکان راهی پیدا کن. همه‌چیز وقتی که نخواهی رنجور باشی، آسان به دست می‌آید. کسانی هستند که برای من کاغذ می‌نویسند و آرزو دارند به آمل بیایند. اول کمی تهیه‌ی مقدمات آن لازم است، پس از آن آمل با شهر دیگر مساوی خواهد شد و برای من در این مرحله‌ی سعی و عمل، که طبیعت و مردم را شناخته‌ام، دهات بهتر است.

تمام فکر من این است که در گوشه‌ی قریه خلوتی منزل بگیرم. اهمیت را در چیزهایی می‌بینم که نخوانده ادا کند. خواندن فقط طریقه‌ی مشی و عمل عصری را به دست می‌دهد. ادبیات خارجه از این حیث البته به ادبیات شرقی برتری دارد. از این فضیلت حتا ترکها هم تا اندازه‌ای سهم می‌برند.

از انقلاب ادبی نوشته بودی. کسی که امروز در این فن و صنعت زحمت می‌کشد – بارها به رفقایم گفته‌ام – لازم است بین‌المللی باشد، یعنی مطابق با ترقی و تکامل کنونی. جز با آنچه انوری و متنبی با آن آشنا بوده‌اند، با چیزهای دیگر نیز آشنایی داشته باشد. تاریخ صحیح ادبیات ملل، طرز انتقاد، مخصوصن صنعت و فلسفه‌ی آن یا علم‌الجمال و تمام چیزهایی که راجع است به ساختن رمان و تیاتر. و به طریق امروزی عمل کند تا اینکه بتوانید به او بگویید شاعر امروز. پس از آن تجدد و انقلاب ادبی یک پرتو دیگر است. پرتوی فوق‌الافهام و فوق تمام اینها. سلیقه‌ای‌ست که به طریقه‌ی این شاعر ملحق می‌شود. نه فقط در لفظ و معنی، بلکه در شکل صنعت.

این اصل موضوع دخیل در بحث من است. دیگران اصلن درباره‌ی آن فکر نکرده‌اند. بعدها کتابی در این موضوع منتشر می‌کنم. در اینجا من می‌توانم خلاصه‌ی بعضی چیزها را یادداشت کنم. مثل متکان از من نخواهید به یک سوال همه چیز را جواب بدهم. برای این کار قسمتی ازعمرم را به مصرف رسانیده‌ام، گمان نمی‌برم خاتمعه پیدا کند اگر بقیه‌ی عمرم را نیز به مصرف برسانم. متصل به رفقایم بنویسم، رشت، مرکز و شیراز را با فکر باطل و رای عجیب خود پر کنم. زیرا همه‌چیز به نوبه‌ی خود تغییر می‌کند و دلیل عجز و بینوایی ما یکی همین است که ما نیز به حسب تغییر اشیا تغییر می‌کنیم. همین‌که بسیار با یک چیز ماندیم سیر یا خسته می‌شویم یا فکر می‌کنیم بهتر از آن را به دست می‌آوریم. فقط دو چیز قایم بالذات باقی می‌ماند، یعنی به یک حال: در مسجد خدا اسم دارد و در فکر تو ادبیات ایران.

آیا من لازم نیست متحیر بمانم از اینکه این چه وجودی‌ست که مثل حیوانات حیات دارد و مثل جمادات بی‌حرکت است؟

اما من قبل از همه‌کس جواب عجایب این راه را تعاقب کرده سالها خوانده‌ام، فکر کرده‌ام، نمونه داده‌ام. به من مرتبه‌ی مخصوصی در ادبیات جدید می‌دهند، معهذا او را نشناخته‌ام. بدون ملاحظه بیش از 900 سال در دهان عنصری قایم بود «خدا او را رحمت کند!» یا 650 سال در قلب سعدی. البته از یک جا ماندن خسته شده بود. پیر بود و درمانده. از آمل عبور کرد. دستش را گرفتند، به هراس افتاد. در این چند ساله هیچکس به او محتاج نبود. فقط به عادت می‌خواستند از او دستگیری کنند و به تقلید او را دوست داشتند. هیچ‌کدام از معاصرین، حتا عده‌ای که شیخ و پیشرو زمان بودند، نتوانسته بودند او را نگاه دارند. خواستند به او لباس نو بپوشانند، نتوانستند. پرسیدند اسم تو چیست؟ جواب داد: ادبیات ایران. تو به او گفتی لقب داری؟ گفت: نه. و قایم بالذات لقب گرفت. ولی دشمن از لقب نمی‌ترسد. الان سالهاست می‌گذرد. این پیرمرد فاقد توانایی‌ست. همین که چشمش به من می‌افتد می‌لرزد. فریاد می‌کشد، می‌خواهد بگریزد. لنگ است می‌گوید عصای من کو؟ می‌گویم در دست من است. بیشتر بر وحشتش می‌افزاید. می‌پرسد راه خانه‌ی من؟ افسوس! مدتهاست این راه را خراب کرده‌ام.

من اولین کسی هستم که باید از من انتقام بکشد، اگر روزی بیاید که انتقام بکشند از کسی که به پیری اینقدر درمانده رحم نکرده باشد.

این است خلاصه‌ی سرگذشت. بعد از آن هیات جدید طرحی بود که همه دیدند من آن را روی خرابه‌های قدیم بالا بردم، لکن تغییرپذیر. اگر تو بگویی نه و باز به من استاد خطاب کنی، این یک بازی طرب‌انگیز است. همین‌که ماه طلوع کرد ابرها از هم شکافته می‌شوند. عده‌ای پای تو را می‌گیرند، تو هم دست آنها را. دیگر تضرع و ناله و شاعر بودن در قبال این رویه بی‌فایده است. این رویه در شرق تعلیم اسم دارد.

که به تو گفت به من کاغذ بنویسی، دوستی کنی. من مطابق با دوستی به تو می‌خواهم چیزهایی را تعلیم بدهم که خودم آنها را پیروی می‌کنم و معلم مجبور است شاگرد را مثل پدرانش بار بیاورد. این همیشه خودخواهی مفرطی‌ست که از اعقاب بر اخلاف تحمیل می‌شود.

قدری به این بیافزایم. حقیقت امر این است: آنها طرز صنعت و ادبیاتشان را از آسمان می‌آورند به این جهت که قایم بالذات است، این اطفال از زمین و احتیاجات و تاملات جمعیت می‌گویند، معهذا تغییرپذیرند و قیام نمی‌کنند مگر اینکه از یکدیگر کمک بخواهند.

اگر از این حرف تعجب کنی به تو خواهند گفت این استادی‌ست غیر از اوستاهای دیگر. زبان دراز دارد. گردن بلند، پیشانی فراخ و منقارهای تیز. یاغی‌ست. آشفته‌ست. در فوق ابرها لانه ساخته. در حین گردش از قعر دریاها می‌گذرد. برای نفوذ در ارواح، در اعماق پنهانی خیال مخفی می‌شود. در آنجا به صدای بلند تمام موجودات می‌خواند. نفسش آتش است، اشکش طوفان. معهذا با این قایم بالذات ارتباط ندارد. قایم بالذات دیگر هم در آسمان است. در اینجا همه‌چیز بهانه‌ای برای فکر و گذران خود ماست. همین‌که به مرور زمان کهنه و غیرقابل واقع می‌شود فرنگیها آن را در اتاق مخصوص نگاه می‌دارند، می‌گویند آنتیک. به کار تاریخ می‌خورد، ما خیال می‌کنیم احتیاجات ما را رفع می‌کند و افتخارات ما را رونق می‌بخشد. وقتی الف لیلة ترجمه می‌شود، بدون تجسس در مقصود تجزیه‌ی محاسن از مضار، خود را پرتاب می‌کنیم. در حالتی‌که خودمان را گم کرده‌ایم هم الف لیلة می‌شویم هم از آسیتن‌مان دست عنصری را با ضیمران و خمیران بیرون می‌کشیم و همراه می‌شویم با سعدی با قافله‌ای که به شام می‌رود. آنگاه در زیر بیرق امروزی با کمال افتخار ایستاده‌ایم و از خاطر نمی‌گذرانیم که لباس ما، لباس دربار غزنوی یا اتابکان نیست.

این است یک قسم کاریکاتور مخصوص ادبیات کنونی ایران: از اختلاط قدیم و جدید به آن شکل عقاب را می‌توان داد که می‌خواهد پرواز کند اما دست و پای فیل دارد و نمی‌تواند. پس از آن می‌خواهد و ناچار است از اینکه برخیزد، برمی‌خیزد می‌گوید عقابم، و عقاب هم نیست.

همین تجدد بود که در اوایل مشروطه آن را شعر وطنی فرض می‌کردند، کمی بعد به صورت شعرهای عمومی یا بازاری درآمد که تقلیدی بود از صابر بک، شاعر معروف ترک و نزدیک به کودتای حوت 99 خود را مطایبه ساخت "عارفنامه" و در حقیقت همه اشتباه کرده بودند، به آنها نشان داده‌ام چطور.

من به نوبه‌ی خود خدمتی را به ملت انجام داده‌ام و با انواع و اقسام نمونه‌های بکر دیگر در انزوای خود به خواب می‌روم تا اینکه صبح دیگر از خواب بیدار شوم. به دقت می‌نویسم و خیلی دیر می‌پسندم. مطبوعات عصر حاضر در نظرم مملو از چیزهایی‌ست که من آنها را نه نثر می‌دانم و نه نظم، بلکه یک شبیه‌سازی ناقص و دلیل عدم ائتلافی بین این هر دو و اغلب غیر طبیعی.

عشقی فقط شاعر این دوره بود اگر باقی می‌ماند و معایبش را رفع می‌کرد. بعد از او عده‌ای هستند که به وجود می‌آیند. امید من به آنهاست. من از این راه‌ها جستجو کرده و تمیز می‌دهم. از شعرهایی که برا من فرستاده‌ای یک قطعه مطابق دلخواه من است «ننگ‌های بشر» که آنارشیستی‌ست. به این جهت به من تسلی می‌دهد. آن را برای دوستانت که آنها را ندیده‌ای و نمی‌شناسی خواهم خواند. جز این بعضی جزییات اشیا در این قطعه خیلی حالت نامطمین دارند. این فصلی‌ست از عقاید من و امثال من راجع به موثر ساختن بیان. در همین‌جا کاغذ را تمام می‌کنم. در خصوص فرستادن "افسانه" و بعضی قطعات دیگر سعی خواهم داشت که از من ناراحت نباشی.

نیما

به ارژنگی / فروردین 1308

2011-03-19T05:12:00.000-07:00

13 فروردین 1308

ارژنگی عزیزم!

امروز سیزدهم است. سیزدهمین روزی که جمشید، عید گرفت. مثل اینکه بگویند یازدهمین روزی که کلاهش کج بوده.

بااین نوع افکار خود را مسخره و طبیعت را نافذالحکم ساخته و آتیه را بازیچه قرار داده‌اند. از این فکر ثانوی که فکر می‌کنم عید غلبه‌ی گرما بر سرماست، لبخند می‌زنم. چرا به فقرا می‌گوییم نسیم بهار می‌وزد، خیال می‌کنند دشمن حمله می‌برد. گلزار برای آنان محبس است. بوی بنفشه در مشامشان آنها را خفه می‌کند. نانشان بدهیم خواهند گفت: زنده باد جمشید! به حال خودشان بگذاریم فریاد خواهند زد: مرده باد!

من نمی‌دانم چه جواب بدهم وقتی که به من می‌گویند: مبارک باشد! بدون اینکه قبلن دانسته باشند من خوشحالم یا بدحال. در صورتی‌که اگر من بدحال باشم مثل این است که به من بگویند تلخی‌ها و تالمات زندگانی تو به تو مبارک باشد.

این دوستی‌ست یا دشمنی، یا سفاهتی که به هر دو آلوده شده است؟ صد سال به این سال‌ها! یعنی هرگز از ورطه‌ای که به آن دچار هستی، خلاص نشوی. تکلفاتی که برای شخص تعیین می‌شود، دشوارتر از همه چیز است. فلان شیطان می‌آید به من سلام می‌کند، توقع دارد صورتش را ببوسم. یا صورتم را نزدیک ببرم تا اینکه مرا ببوسد. این نیز نه معنی عشق است، نه معنی عقل. فقط می‌گویند: عید است! در این موقع به دروغ فیل را سوار پروانه می‌کنند. تملق، گاو را به پابوس رتیل می‌برد. در مطابع چاپ می‌زنند و در مجالس می‌رقصند. نمی‌دانم برای کدام شادی. معرفة‌الروح معاصر در این دو کلمه است: روح‌شان پست و شکم تا چند روز معمور.

ازین بابت من خوشحالم که هنوز در عمرم یک کارت تبریک به کسی ننوشته‌ام. فقط در مدت عمرم، چون اسم کارت در میان آمد، باید بگویم دو دفعه بیشتر کارت اسم خود را چاپ نکرده‌ام و فقط چند عدد از آنها به مصرف خود رسید و یک دفعه آن هم به جای اسم شخص، چند سطر عبارات مبهم بود.

و امسال اصلن نه کارت داشتم، نه خودم در خانه ماندم. به تو بگویم کجا بودم و در چه حال و عید من چطور گذشت، یقینن خیلی بهتر از تو و برای تو خواندن مثل یک قصه است.

وقتی که عید شد، سحر بود. در آمل بودم، منزل یکی از پسرعموهایم که هشت سال بود او را ندیده بودم. تمام روز در بین راه سرما و باران خورده به زحمت از وسط گلها عبور کرده بودیم. خستگی مفرطی به من استیلا داشت. اسفندیاری، صاحبخانه، به من هم خوراک خوب داده بود، هم آشامیدنی خوب. بعد با نهایت سنگینی افتاده بودم. تا اینکه صدای مناجات مرا بیدار کرد. موذن دعای تحویل می‌خواند.

ببین چه حظی داشت. از آنجا تماشای روح مردم می‌کردم. به خوبی هم دیدم که آملی‌ها هم مقیدند، به طفلشان می‌گویند از خانه بیرون نرو، نمی‌گذارند کسی به منزل‌شان ورود کند، مگر اینکه اول به تجربه دانسته باشند قدمش مبارک است.

شهر کوچک مثل محبس پرجمعیتی مملو از زمزمه بود. وقتی که تاریخ را با خیال خود ممزوج می‌کردم، خیال می‌کردم در مغاره‌ی دیوها هستم.

عجب عالمی! ارژنگی! اتفاقن برف هم آمده بود. زمستان نمی‌خواست پایش را کوتاه کند. گاهگاهی چنان از شکافِ در بادِ سرد می‌وزید که من از درد می‌ترسیدم، با وجود اینکه جنگل‌های اطراف سرد و ساکت، آمل را احاطه کرده‌اند و درها بسته و کوچه‌ها خلوت بود، احساس می‌شد در این نقطه‌ی زمین بعضی موجودات در حال حیات‌اند که آهسته و یکجور حرکت می‌کنند. قبه‌ی مخروطی مقابر قدیم – بر خلاف مقبره‌ی میرقوام مرعشی که چند گنبد روی هم داشت – در مزارع اطراف پراکنده است.

گنجشکها کم‌کم به صدا درمی‌آمدند. در بیابانی که جنگلها آن را احاطه داشت باقلا و سبزیجات در محصوره‌هایی که از نی ترتیب داده بودند، سبز شده بود. باقلاها گل داده بود.

در زاویه‌ی یک ایوان دهاتی، چراغی کم‌نور هنوز می‌سوخت. بعضی اشکال در انتهای راه‌‌ها در حرکت بودند.

اطفال دهاتی که اتفاقن بیرون آمده بودند به تعجیل رو به خانه‌ها می‌رفتند. برای اینکه می‌ترسیدند خاطره‌ی آنها پر بشود از افسانه‌های دیو و پری که مادرشان برایشان گفته بودند.

صبح روز بعد من از مرکز همین خیالات و همین اوضاع عبور کردم. بدون هیچ تغییر و اختلافی اسب سیاه پسرعمو را داشتم و خیلی خوشحال، مثل اینکه متصل روی هوا پر می‌زنم.

برای ناهار به منزل یکی دیگر از خویشانم رفتم. در وسط جنگلهای قشنگ "تلیکسر". منزل بسیار با صفایی داشتند. پشت بامش تخته بود؛ در سر راهی که به بندر می‌رود.

در اوایل قرن حاضر، تاجری معروف به طول سه فرسخ در اینجا راه‌آهن کشیده بود. حالیه زنگ زده منسوخ شده، آهنها را از جاده برداشته بودند. در عوض خطه‌ی شوسه در سرتاسر ساحل احداث شده بود. یکسر از خطه به "ایزده" رفتم. دوردست‌ترین نقاط وطنم مطابق میل من! کنار دریا پیش مادرم. در آنجا که من وقتی چند ماهه بودم در آنجا بزرگ شدم. بهتر این بود ایزده را شمشاد اسم بگذارند چون از یک جنگل شمشاد احاطه شده. مثل زنجیری‌ست که به پای دریا بسته شده است. در هیچ جای ساحل، مانند ندارد. در مقابلِ دریا، مثل یک سد است. فصل بهار لانه‌ی بلبل می‌شود. خوشا به حال ناکتا و مادرم و بهجت.

خانه‌ی آنها نه در دارد، نه دیوار. در ساحل رودخانه‌ی ساکتی‌ست که به دریا می‌ریزد. پشت بامشان علف است. کاملن مونس‌شان بیابان و جنگل! وحوش تا پشت در اطاقشان تردد می‌کنند. هروقت هیزم می‌خواهند در زیر همین اتاق می‌نشینند، می‌روند به جنگل داخل می‌شوند هیزم می‌آورند. در جوارشان گاوشان و مرغشان منزل دارد. نهبهار از آنها مخفی است، نه زمستان. طبیعت را می‌بینند. متفکر و مستقل و آزاد بار می‌آیند. زیر دستشان بنفشه می‌چینند، از بالای سرشان مرغان دریایی را صید می‌کنند. صدای پرهاشان در شبهای تاریک مثل این است که به سیم زیرین ساز کوچکی، تک تک می‌زنند. وقتی که از اطاق‌شان بیرون می‌آیند می‌فهند در دریا هستند و زندگی می‌کنند. نه از اخبار می‌پرسند، نه از اغتشاش. با کسی دشمنی ندارند و کسی با آنها دشمنی نمی‌کند. هروقت آفتاب می‌افتد به آفتاب می‌نشینند، مثل پرندگان گرم می‌شوند.

عید من همین پنج روزه بود. دهاتیهایی که اسم مرا از دور شنیده بودند به دیدن من می‌آمدند و تمام خویشانم در برابر چشم من. شغل اینها یا زراعت یا حشم‌داری یا نوبانی است. تمام عده منزه، همه سربلند. تمامشان مقدس. در زیر پاهاشان عظمت بود و پستی نامریی بود. تا عمر دارم از آنها باید حرف بزنم.

هرچه هستم چون از بین آنها به وجود آمده‌ام، مدیون آنها خواهم بود. از روی خیرخواهی به مردم باید دستو بدهم آسان زندگی کنید، همه مثل آنها سربلند و منزه و مقدس خواهید بود. و خواهید دید منافع بسار در زحمت کم است و زحمات بسیار چیزی از منافع می‌کاهد، یا بدون فایده چیزهای موهومی را به شکل منفعت به شما می‌‌دهد.

مع‌هذا خوشحالی‌های من آمیخته به تالمات و التهابات مبهمی‌ست که دیگران احساس نمی‌کنند. به اندازه‌ای از کردار و گفتار خود پشیمانم که گاهی خیال می‌کنم هرچه نوشته‌ام به آب بدهم و چند گوسفند خریده به چراندن آنها مشغول باشم و مثل پدرانم هرگز گوشه‌ی وطنم را ترک نکنم.

فقط یک خیال مرا برمی‌انگیزاند و آسایش مرا مختل می‌دارد تا که از آن دور باشم. و به خودم پی‌درپی بد می‌گویم: سفیه. آیا هنوز این خیال در تو باقی‌ست؟ فرض کن از دشمنان خودت و مردم انتقام کشیدی، پس از آن چه خواهی کرد؟ بیشتر غضبناک می‌شوم. می‌گویم اول لنین و اتباعش را، اگر لنین زنده شود پوست می‌کنم، دوم خودم را و هرکس مثل من، کارگر را ملعبه‌ی افکار و خودخواهی خود قرار دهد. هرکس از کار و مزد صحبت کند. مثل یک یزدی که روزنامه می‌نویسد و وکیل شده است و دستگاه فراهم کرده است و یک تفرشی که قد کوتاه دارد. من چرا زنده‌ام که فساد اوضاع را ببینم و از آن دور نباشم؟

بعد از این من به خودم لعنت می‌فرستم. در کجا خطی از من در دست مردم است، در کدام خاطره شعری از من به جا مانده است، چرا زبان دارم که حرف می‌زنم، برای چه هنوز زنده‌ام؟ ممنون نخواهم بود از کسی که درباره‌ی من فکر کند.

معهذا میل دارم پیش تو باشم. و بشنوم که در حین ساختن تابلوهای خود آواز می‌خوانی!

دوست تو

نیما یوشیج

به بهمن محصص / 15 اردیبهشت 1334

2011-03-03T05:37:00.000-08:00

15 اردیبهشت 1334

به بهمن محصص

دوست جوان من!

همانطور که قول دادم باز می‌نویسم. اما بیشتر حرفهای مرا باید به حساب خود من بگذارید. در صورتی‌که شما جوان هستید و میدان برای شما در پیش است و حال و روزگار مرا ندارید، از وضع خودتان اینقدرها شاکی نباشید.

چرا چندین بار در نامه‌ی خود به خدا پرداخته‌اید؟ دایره‌ی وجود وسیع‌تر از دایره‌ای‌ست که ما با یافته‌های خود در آن دست و پا می‌زنیم. گاهی از آن روگردان شده، گاهی به آن رو می‌کنیم و بعد از برای اینکه باز بیابیم در تلاش هستیم. به طوری که خودمان را فراموش کرده به یاد نمی‌آوریم که واسطه‌ی درک لذت‌های گوناگون می‌توانیم باشیم. در خصوص بعضی چیزها انسان ممکن است هر روز یک جور فکر کند. نحوه‌ی فکرهای ما از نحوه‌ی وجود ما و چگونگی آن جدا نیست.

اما در این بیابان بی‌پناه و در مقابل سرمنزل خطرناک پایان آن که ما را رها کرده‌اند، لطفش در این است که در کجا جای نشست به دست آوردیم، آنجا را سرمنزل قرار بدهیم. هر نفری از ما از پی نفرهای دیگر آمده است. ولو اینکه پا به جای آنها نگذارد باید حساب کار خود را در دست داشت و بار را چنانکه باید و شاید به منزل رسانید.

دوست گرامی. در این حال مهر ورزیدن یک جور زندگی کردن است. زیست به حد اعلای خود که حیوانات از آن محروم‌اند و فقط به آب و علف و خواب می‌گذرانند. اگر هنر شما به مردم فهمانیده نشده یا به رخ آنها کشیده نشود، زندگی کردن دروغ نخواهد شد. من همیشه از این مجرا به کل جریان کار خود وارد شده‌ام. با این طریقه که اصالت زاده‌ی آن واقع می‌شود نسبت به اهمیت کار خود که تا چه اندازه در دسترس مردم خواهد بود کنجکاو بوده‌ام. تا ما در کار خودمان و طریقه‌ی کار خودمان حل نشویم، مشکلات موجودیت دیگران و طریقه‌ی کارشان برای ما حل شدنی نیست و همینطور به عکس. شعر و ادبیات و نقاشی و غیر آن ندارد. چنانچه این همه ادبای با ریش و بی‌ریش ادبیات و شعر قدیم را هضم نکرده باشند – یعنی با دل خود نچشیده باشند – قادر به درک نکته‌هایی که مال امروز عالم زندگی‌ست، نخواهند بود. وجودشان یک مشت لفظ است که بار حافظه شده است. لازم است که ما طبیعتن و بدون روپوش و بزک‌کاری آن جنسی باشیم که باید باشیم. ابتکار دور از این راه اصالت سکنجبین بی‌یخ در هوای گرم تابستان است. هرقدر که تازگی داشته باشد.

می‌باید حساب وقت را نگاه بداریم. همانطور که ما زاده‌ی وقت هستیم. چه وقت خوب و چه بد. احترام گزاردن به آن هم باید زاده‌ی وظیفه‌ی ما باشد. بعضی حرفهای حکیم‌مآبانه، گمان می‌برم که در حرفهای من پیدا خواهید کرد. آن کاری که اصلی‌ست و حال و کیفیتی را بیان می‌دارد و بازار رواجش را روزی بعد از شلوغی به دست خواهد آورد، ناشی از این حال طبیعی و بدون روپوش است. زیراکه از زیستن واقعی حکایت می‌کند و باقی همه حرف است که به مفاد قول نظامی گنجوی باید به حرفهای هوایی قلم درکشید.

هرگاه از من می‌پرسند: استاد چه وقت نظر اساسی‌ خودتان را راجع به وزن شعر می‌نویسید؟ من به جای جواب به آن اشخاص، به آنکه در درون من فرمانروایی دارد می‌گویم: هنوز اینجور کارها با حوصله‌ی من معامله‌شان را تمام نکرده‌اند، زیرا که من عادتن می‌خواهم همانطور باشم که هستم.

هرگاه شما اینطور مقید به زندگی هستید و حس می‌کنید که سرچشمه‌ی اساسی کار شما در این راه می‌باشد دیگر چه فکرهایی! "ما نزله الا بقدر معلوم".

به اندازه‌ای که لازم است، به فراخور استعداد ما به ما آموخته‌اند و اسباب آن در نهانی تهیه شده است و بیرون از این اندازه خسران است که بار می‌آورد. چنانکه در بعضی موارد می‌بینید.

من عمدن از نوشتن دست برمی‌دارم که باقی مطالب را جداگانه بنویسم. تا حرفهایی که باید بزنم، دسته‌بندی کرده باشم. همان‌طور که ما در محل گوسفندهامان، گوسفندها را دسته‌دسته می‌کردیم که کار دوشیدن آسان شود. زندگی‌های گذشته‌ی من هنوز راه کار کردن را به من یاد می‌دهند.

می‌بینید که آموزنده کجا منزل دارد و منزل او را چطور هیچ‌کدام از این محققان سرگردان‌مانده‌ نمی‌توانند پیدا کنند؟

خداحافظ شما.

نیما یوشیج

به مفتاح (پسرعموی نیما) / دی 1307

2011-03-01T21:53:00.000-08:00

شب 15 دی 1307

بارفروش

به مفتاح

خیال می‌کردم بعد از این می‌توانم به آرامی خاطر زندگی کنم و آسایشی را که طبیعت برای من تهیه کرده است با طغیان فکر خود به هم نزنم. شب تیاتر این را به من معلوم کرد.

باید اعتراف کنم انسان عاجز است از اینکه همیشه درست خیال کند. علت این نادرستی گاه این است که خیال می‌کنیم درستیم. حقیقتن این حقیقت امر است. وقتی که من به این شهر آمدم تیاتر می‌دادند. یک تیاتر قدیمی از تیاترهای "مولیر" و با یک وضع دهاتی، زیرا باروفروش نه نویسنده دارد نه تیاترنویس. نه یک ارکستر که بتوان آن را ارکستر اسم گذارد. تقریبن پانصد نفر شهری و داهاتی در این تیاتر حاضر بودند. زنها هم شرکت داشتند. به علاوه‌ی حاکم و روسای شهر. این آخریها با طمطراق خود روی صندلی‌های صف اول نشسته بودند. در مقابل آنها وقتی که پرده بالا رفت، من در وسط صحنه ایستاده بودم و به واسطه‌ی پیش‌آمدی زیاده عصبانی؛ بدون زواید این است آنچه تصادفن برای من رخ داد. واقعه‌ای که مرا از اشتباه بیرون آورد. در سفرنامه‌ی خود نوشته‌ام. می‌خواستم از فواید تیاتر برای اهالی شروع کنم ولی به جای اینکه حرف بزنم، آتش گرفتم. اهالی بیچاره را که خیلی دیر جنبیده بودند در عوض رد و قبول، تهدید کردم.

یک شب در طهران هم یک نظامی را می‌خواستم خلع سلاح کنم. این کار تازه‌ی من بود. تو خودت ناظر واقعه بودی. من تقصیر نداشتم خودداری کنم. با وجود این هنوز از خودم می‌پرسم تو مامور خلع سلاح بودی؟ حاکم هستی یا دشمن منتقم عموم مردم؟

هیچ‌کدام از اینها و در عین حال همه چیز، یعنی شاعر. این دیوانگی‌ها مخصوص شاعر است. فکر کن کدام کار او به پسند همه‌ی مردم است. من در همه‌ی کارها مداخله می‌کنم و از این بابت خود را در زحمت و شکنجه‌ی نفس خود نگاه می‌دارم.

کم و بیش همه همین صفت را دارا هستیم. آشفته در همه‌ی کارهای خود سرگردان. اگر بگوییم نه، این به خطاست. کمابیش قدری بدنامی بار زندگانی ماست، این عنوان به جبین ما نوشته شده است «جنون».

معهذا هیچ‌چیز را به حال خود باقی نگذاریم. من کمک شما هستم، راه‌ها را باز کرده‌ام، اینک حمله کنیم. اول به تخریب شعر بپردازیم زیرا این وجودی‌ست که از همه‌چیز لطیف‌تر است و به هم زدن آن آسان‌تر از همه چیز. زورمان به هیچ چیز نمی‌رسد، قافیه را منهدم کنیم. رفیق من! ما شاعریم! سر و دست عروض را بشکنیم. قلم چماق ماست و فکر عمله.

بگذار بگویند: این اشخاص بنیان ملیت را خراب کرده‌اند. این بدنامی‌ها به من برمی‌گردد. افتخار من این است که گمراه اسم گرفته‌ام. اسمی‌ست که ملت به من داده است. هر وقت می‌بینم مرا غیرقابل اصلاح تصور می‌کنند این‌قدر خوشحال می‌شوم که از خوشحالی به واسطه‌ی این پیش‌آمد در فکر اصلاح خود نیستم. به خودم می‌گویم: تویی که بنیان ملیت مملکت کورها را خراب می‌کنی؟ پس از آن هر کلنگی که بر زمین می‌خورد می‌شنوم چه چیزها خراب می‌شود، ذوق می‌کنم، یک قاعده‌ی تازه است هر خشتی که گذارده می‌شود می‌بینم یک قاعده‌ی تازه، یک شعر جدید است.

من بنای شاعرانه‌ای را می‌سازم. خشتهای کهنه‌ای که می‌شکنند صدای معاصرین من، صدایی‌ست که از آن خشتها بیرون می‌آید. به صدای آنها اهمیت نمی‌دهم، این خشتها بی‌مصرف مانده به کنار راه پرتاب می‌شوند. عمله بعضی از آنها را در هم می‌کوبد، خشتهای نو به قالب می‌زند؛ باقی را سپورها به دوچرخه‌های‌شان ریخته، می‌برند.

چه اهمیت دارد اگر عصری، شعر باستان رواج خود را گم کند! هر دوره رواج مخصوص دارد. سکه‌های عهد محمودی هم از رواج خود افتاده‌اند. اینک ما مال خودمان را رواج بدهیم. بدون احتیاط، آهنگ مجموع را جانشین علم قوافی قرار داده، قطعات قدما را به خودشان رد کنیم. به حسب تنفس و حالات باطنه اوزان شعر خود را مرتب نگاه بداریم. من این را تاسیس عروض جدید بر روی قوانین بلاغت و حقیقت اسم گذارده‌ام. این وظیفه‌ی ماست که خواسته‌ایم مطابق با احتیاجات عصری، مردمان وظیفه‌شناسی باشیم. چرا باید در اجرای وظیفه‌ی خود بترسیم؟

اگر تحصیلاتت را همینطور مداومت دهی و از آتیه‌ی خود از من بپرسی، با کمال جرات به تو اطمینان می‌دهم جز این کار هیچ چیز آثار استعداد تو را محفوظ نخواهد داشت.

اولین بار که "افسانه"ی خود را به روزنامه‌نگار جوان معروفی دادم، او آن را به دست گرفه بود، فکر می‌کرد ولی می‌فهمید. به من گفت خوب راهی را پیدا کرده‌ای. بعدها "ایده‌آل" خود را ساخت و برای من خواند. این به طرز آثار من نزدیک بود. به نظرم می‌آید خیلی زود موفق به ترویج شعر جدید خواهم شد. تا اینکه حوادث ما را از هم دور کرد. رفیق من خاموش شد و در دخمه‌ی سرد و تاریکی منزل گرفت. با وجود این‌که بارها او را از افکارش نصیحت می‌کردم. باعث شد من سالها تنها بمانم تا یک نفر مثل او را پیدا کنم. ولی در تمام این مدت خود را تکمیل می‌کردم. محسناتی را که درک نکرده بودم، درک کرده و بر محسنات شعرهای امروز خودم افزودم. با اینکه تمام آن شعرها را به محل قرایت مردم نگذاشتم و فقط چند قطعه از من در روزنامه‌ها چاپ شده بود، "منتخبات عصری" که به قلم جوان دانشمندی نوشته شده است، آنها را استقبال کرد. بعد از آن کم‌کم بر عده‌ی کسانی که از من حمایت می‌کردند افزوده شد. مخصوصن قطعه‌ی "ای شب" در نظر مردم جلوه کرد. "کلنل" آن را به موزیک در آورد. دیگران در مجلات و روزنامه‌های داخلی و خارجه به آن رویه افکار خود را به نظم در آوردند و من توانستم بدون اینکه برای شهرت یا موفقیت خود جان بکنم، به مقصود برسم. به این اندازه که می‌بینی. اگر نقصی در این وجود دارد تقصیر خود من است. "خورشید ایران" در شرح حال من این را قید کرده است. رفقای من می‌توانند غیر از این باشند. تمام خوشحالی من این است که من باعث شده‌ام عده‌ای خود را تحقیر کنند. زیرا پیروی به طرز صنعت قدما در نظر من تحقیری‌ست که به روح خودمان وارد بیاوریم. طریقه‌ای‌ست که زبان را لال می‌کند، به الفاظ جمال مصنوعی می‌دهد که این نیز به واسطه‌ی عادت است. ولی فکر را مقید نگاه می‌دارد. چه پستی برای انسان از این بالاتر است که اسارت خود را دوست بدارد؟

هرکدام از این عقاید اگر فساد نامیده شود من خواهم گفت من کسی هستم که فساد را دوست دارم و فساد را اجرا می‌کنم. من این فساد را با تمام قوای خود که ابدن در این تصمیم خسته نمی‌شوند، به کار می‌اندازم و یقین دارم هیچکس معنای این فساد را مثل من به دقت نفهمیده است.

به شاگرد مدرسه‌ای که ذوق دارد این را تبلیغ کن. این صفحه را برای او بخوان. اگر فی‌الحال دراو اثر نکند، جای خود را تعیین می‌کند برای اینکه روز دیگر اثر خود را ببخشد. خواهد دانست طریقه‌ی جدید، ادبیات را از زوال و گمنامی خارج می‌کند و مردم را به خود تشویق خواهد کرد زیرا داخل در احتیاجات آنها می‌شود، به قلب آنها می‌پردازد.

هروقت زیاد افسرده می‌شوم، گردش در صحرای باصفا و جنگل‌های تاریک رفع دلتنگی مرا می‌کند، در عوض خوشنود می‎شوم که اوقات دیگر را برای ساختن نیکنامی خود انجام داده‌ام، و بیشتر خوشنودی من از این روست که بارها دیده‌ام به جای تلقین مسلکی یا اخلاقی بیشتر تلقین صنعتیِ من در دیگران اثر کرده است. زیرا تاوقتی‌که طرز صنعتی قدیم منهدم نشود، هیچ‌یک از تلقینات افکار جدید داری شان عمل نخواهند بود. در ضمن اینکه معانی جدید به وجود می‌آید لازم است طرز جدید پیشرفت، رواج و تاثیر آن معانی نیز به وجود بیاید. این تغییر که من به آن معتقدم راه علم است و راه همه‌چیز. به جز این اصلن مملکت محتاج نیست از این‌که بیشتر از این شاعر داشته باشد.

این مبحث مبهمی است که دیگران اغلب نمی‌خواهند و گاهی نمی‌توانند قبول کنند. ما هم نمی‌توانیم آنها را قبول نکنیم. چه مضرتی به فکر و اراده‌ی ما خواهد رسید؟ چیزی نداده‌ایم و چیزی می‌ستانیم. لازم نیست همه‌ی مردم ما را بپسندند و این نیز نخواهد شد، پس به کار خودمان مشغول باشیم.

در "بارفروش" من منتظرم جدیدترین شعرهایی را که گفته‌ای بخوانم. ولی یک چیز را به تو یادداشت کنم اگرچه گاهی خود از آن پیروی نکرده‌ام: زیاد نگو. قبل از هر شروع، موضوعی را که در نظر گرفته‌ای طرح کن. پس از آن بارها موازنه کن که در چه وزن و طریق بهتر می‌توانی طرح خود را ادا کنی. برای اینکه هر یک از اوزان آهنگ مخصوصی دارند و برای حالت خاصی امتیاز یافته‌اند. البته طرحی هم که انتخاب می‌شود، باید بر طرح‌های دیگر ممتاز باشد. از این حیث که موضوع شعر تو را موثرتر و خواننده را مستعد کند. پس از آن شروع کن، اگرچه مخالف با تمام تجویزات قدما و عروض و قافیه و نقدالشعر و علم مناظره‌ی آنها باشد. نقدالشعر این است که تو شعر خود را تجربه کرده، بشناسی و اگر نواقصی در آن یافت بشود رفع کنی، تا اینکه شعر تو به روح تو شباهت پیدا کند.

نواقص در نظر من چیزهایی هستند که مخالف با طبیعت‌اند و رفع آنها میسر نیست مگر اینکه اول درآمد شعر خود را شروع کرده باشی. پس از آن به کارهای دیگر. عیب عمیق هر قطعه شعر از این درآمد به وجود می‌آید. همین‌که بد شروع شد، بد و همین‌که خوب شروع شد، خوب می‌شود. زیراکه فکر و احساسات هرقدر توانا و دلربا باشد، باید در قالب ریخته شده و نمودی خوب داشته باشند. نصف این اشخاص که درد می‌کشند عاجزند از این‌که درد خود را به دیگران بفهمانند. فقط بیان سلیس کافی نیست، یکی به همین جهت است که نمی‌دانند چطور درد می‌کشند، دیگران هم نمی‌دانند که به آنها یاد بدهند. آنها آزمایشهای بی‌فایده و تکلیف تازه به وجود آمده در طبع خود را قدرتِ توانایی و دلرباییِ موءدیِ فکر قرار داده‌اند و من بالعکس بهترین شاعر را کسی می‌دانم که فکر خود را جای‌گیرتر و موثرتر ادا کند.

باید فکر کرد به چه طریق خود را در فکر خود ورزش بدهیم. با کمال جرات عمل کنیم ولو اینکه به خطا باشد. آن عمل، ما را پیشرفت می‌دهد.

بیش از این در این نیمه‌ی شب خود را در مقابل این صفحات نگاه نمی‌دارم. یک وقت این ستاره‌ها را نشان کرده بودم و هروقت بالای سرم می‌رسیدند، خیلی از شب گذشته بود. در این ساعت شغالها هم شاید به خواب رفته‌اند. دیگر نه صدای آنها و نه صداهای دیگر هیچ‌کدام به گوش من نمی‌رسد. فقط خوکهای وحشی و ولگرد شاید آمد و رفت می‌کنند و صیاد فقیر دام خود را برچیده به خانه می‌آید. خانه‌ی او در کنار شهربانی و خیلی وحشی ساخته شده است. نه سقف دارد و نه مدخل معین. ماه از هر طرف به آن می‌تابد. انسان هم از هر طرف به آن داخل می‌شود. اینها خانه‌های داهاتی هستند و بارفروش را زارعین احاطه کرده‌اند.

برای رمان نوشتن یادداشت کن، این هم از وصف چیزهای طبیعی. الان در محله‌ی معروف "اوجابن" در اطاق خلوت خودم و در نصف شب است که برای تو این کاغذ را می‌نویسم.

آدرس من: بارفروش – نقیب کلا. مدرسه‌ی دوشیزگان سعدی.

پسرعموی تو

نیما

به لادبن / 15 حوت 1301

2011-02-28T05:00:00.000-08:00

15 حوت 1301

5 مارس 1923

طهران

لادبن عزیزم !

کاغذ تو رسید! خوشحال می‌شوم از اینکه همیشه همین‌طور زود زود برای من چیز می‌نویسی. امتداد داغستان تا البرز جنوبی نباید ما را از هم خیلی جدا کند. اما از من نخواه که قلب و روح عزیز خود را بیش از این نزول بدهم. چونکه چندین بار است از روی محبتی که به برادرت داری می‌نویسی، به تمامی تسلیم جمعیت می‌شوم! مگر هیچ‌کس به دست خود خودش را به مهلکه‌ می‌اندازد در صورتی‌که مهلکه را می‌بیند؟

اگر شخص انزواطلب باشد یا نه. دشمن بدبختها باشد یا مثل من و تو برای آنها سختی بکشد، این هر دو عزیزم کار دل است.

به تبلیغ و تهییج نمی‌توان به قلب حس سوزاننده داد مگر اینکه ذاتن مستعد سوختن باشد.

خوب یا بد این عادت دیرینه‌ی من هم که احتیاج زندگانی جمعیت را کمی در ظاهر آن راه داده است، ناشی از طبیعت ذاتی من است. و چون به دیگران اگر فایده نرساند، ضرر نمی‌بخشد گمان نمی‌کنم نحس و نامرغوب باشد. اصلن به تفاوت سلیقه‌ی قلبی خودمان است که مرغوب را در عالم اشیا جسته‌ایم چون این نوع سلیقه‌ی طبیعی ناشی از احساس ذاتی دو روح مختلف‌العمل است. همه‌چیز در نظر همه‌کس مرغوب نیست. چونکه همه‌چیز را به همه‌کس نمی‌توان اثبات کرد. فقط قلب است که راه آن را پیدا می‌کند.

اما عزیزم تو که بچه‌ی پاک طبیعت هستی، یقین دارم با من سلیقه‌ات یکی‌ست و حالا برای اینکه مثل یک جنگجو و یک نویسنده، مثل هر دو، جمعیت را نگاهداری کنی, انزوا، طبیعت، اشک، همه‌چیز را برای آینده گذارده‌ای.

می‌دانی اگر برای هیچ چیزی هم نبود برای این مادر و خواهر نمی‌توانم آزاد حرکت کنم. و الا برای یک نفر مثل من که زندگانی در این شهرها برای قلب سوخته‌ام سم مهلکی‌ست، عالم به این وسعت جای خالی داشت.

پس من باید اینجا بمانم، آیا همچو نیست عزیزم؟ در این انزوا هم کار خود را می‌کنم.

بعضی‌ها خیال می‌کنند نیما از بی‌اعتنایی نسبت به فجایع جمعیت، تنهایی را دوست دارد. در حالتی که جز عشق و طبیعت، یکی همین فجایع است که مرا به انزوا ترغیب می‌کند. در انزوا، انزوای باطن، اشکهایی ریخته می‌شود که در جمعیت نمی‌توان مانند آنها را ریخت!

بگذار چشمهایم را باز کنم تا طبیعت وُ سرنوشتِ جمعیت، هردو از این قطره‌ها نصیب خود را ببرند.

چشمهای من ابری‌ست که همه‌جا باید از آن سیراب شود. قلب من آتشی که باید همه‌جا را بسوزاند.

ای لادبن عزیزم! به اعتقاد من هر وسیله‌ای برای تمام کردن بدبختی ناقص است!

از آن طرف طریقه‌ای تازه، خیلی بالاتر از تصورات امروزه خیال من می‌خواهد دست‌اندازی کرده وسیله‌ی نجاتی را پیدا کند یا با چند قطره اشک صاحبش را تسلی بدهد.

این من، این طبیعت، این میدان، تا کدام‌یک از ما غلبه کند.

انسان به تصفیه‌ی وضع مادی‌یِ خود فقط، خوشبخت نمی‌شود. خیلی بیشتر از اندازه‌ی معمولی باید کار کرد. در این‌صورت شرکت در انقلاب، یک طرف کوچک قلب ترا بیشتر نمی‌تواند تصرف کند. اینجا کجاست که مردم در هیاهو و هیجان‌اند. من به طرف آسمان بالا می‌روم، از وسط ابرها می‌گذرم. قلب حریص من هرگز قانع نمی‌شود که زحمت را خود را برای جمعیت محدود کند.

چه کنم عزیزم

من رفیق لنین نیستم. من کارل مارکس نیستم که چنین روح من در یک مرحله‌ی کوچک منتهی شود. قلب من با یک لرزه‌ی بی‌انتها می‌لرزد و روی هم رفته غیر از همه‌ی آنها هستم.

بگذار جنبشی کرده و روی اشک گذشتگان، اشک خود را نثار کنم. از من نپرس کی‌ام، در این انزوا چه دیده‌ام که از زیباترین دخترها بیشتر مرا فریب داده است: دنیاها در این پرده‌ی بی‌انتها نقش بسته. خونها ریخته شده است که نپرس.

انزوا خوشحال می‌کند، می‌گریاند و همچنین تسلی می‌بخشد. نوشته‌های ما هم به ما تسلی می‌دهند. چقدر دلم می‌خواست اینجا باشی که از احساس گرمت برای من بخوانی و من هم رمان اجتماعی خودم "براد" و "حسنک وزیر غزنه" و از سرگذشت مالیخولیایی خودم "قبرستان شاه بهار" و خیلی نوشته‌های دیگر برای تو بخوانم.

نوشته بودی برای تو اسم کتابهایم را بنویسم. اینهاست کتابهای تمام شده‌ی من.

خیلی خیلی میل داشتم کتاب "دین و اجتماع" تو را ببینم. می‌خواستم بدانم چرا مخارج طبع آن را نداری. حقیقتن خجالت می‌کشم. این قسمت مکتوب تو می‌رساند رژیم تازه به کتاب وقری نمی‌گذارد.

حالا باور می‌کنی که آدم، آدم شدنی نیست. هزار انقلاب که بیاید و بگذرد، طبیعت ذاتیه‌ی انسان همان طبیعت تغییرناپذیر است.

من هم در اینجا کتابهایم به گوشه‌ای افتاده و گرد و غبار هوا روی آنها را رنگ‌آمیزی می‌کند. همه‌چیز هستم، چه فایده که بی‌‌پول هم هستم. چه فایده که شمال و جنوب به طرف کتاب به یک چشم نگاه می‌کنند.

در خاتمه سلامتی و موفقیت تو را خواستارم. مرا به زیاد نوشتن که عیب مکتوب‌های من است، باید ببخشی.

برادر تو

نیما

به بهمن محصص / 21 فروردین 1334

2011-01-16T16:32:00.000-08:00

21 فروردین 1334

به بهمن محصص

دوست گرامی

مطالبی را که می‌خواستم بنویسم اینها نیستند. چون دستم روی کاغذ است و به یاد شما افتاده‌ام، این چند سطر را هم به شکل یک جواب نامه درمی‌آورم. در واقع یک نامه را دو سه تا به چشم شما می‌کشم که چند دفعه مبادرت به جواب ورزیده، تنبلی‌های خود را به این شیوه تلافی کرده باشم. به حساب طولانی کردن این حرفها با خود من است. اگر گوینده باید قادر باشد که کوچک را بزرگ کند، این کار تنها توفیقی‌ست که پس از سالهای دراز نصیب دوست گرامی شما شده است. اما دوست من، برای خوب دویدن میدان خوب لازم است. انسان قفسه نیست که هروقت دارویی را بخواهد از یکی از جعبه‌های معین آن را بیرون بکشد. به گمانم کمتر کسی اگر به وضع زندگی من بود، قادر به ادامه دادن حیات می‌شد و کسی جز خود من نمی‌داند چطور و چرا. درست مثل داروهای رطوبت‌زده شده‌ام. برای من حرارت آفتابِ کافی، لازم است و آسمان متاسفانه ابری‌ست و من به خوبی می‌دانم که این ابرها در همه وقت و زمان بوده‌اند. بعضی از روی دریاها بلند می‌شوند؛ بعضی از روی مردابها و جاهایی که نمی‌دانند کجاست و مرغابی‌های ترسو در کجاهای آن منزل دارند.

"رم" و شهر عالی، تهران ندارد. باید در حساب گرفت که دنیا جای چشم‌دریده‌هایی هم که آفتاب نمی‌خواهند هست. آنها هم سهم می‌برند. جوری برای زندگی کردن خود دست و پا می‌کـَـنم که خودم خنده‌ام می‌گیرد. مثل کبوترهایی که از پرواز طولانی برگشته، زیاد پرسه زده‌اند. کفاره‌ی باده‌گساری‌های زیاد باید همین باشد.

در دایره‌ی امکان همه‌ی ما را به مثابه‌ی یک مشت ریزه‌خوار مفلوک و عاجز به هم ریخته‌اند، پر از فکرهای علیل و طولانی برای رهایی. معنی کمال را در پیرامون این به‌هم‌خوردگی‌ها برای پیدا کردن یک توانایی مختصر باید به دست آورد. آنچه دایمی‌ست همین حرکت است از برای همان توانایی یا کمالی که گفتم. ولی فکر کنید همین مراتب کمال است که گاهی قادر بر به هم زدن افکار انسانی و دوباره به روی کار آوردن عجزهای او هستند و چاره نیست! من و شما هر کدام به نحوی خود را به راه می‌اندازیم. در صورتی‌که انسان در عین سختی‌ها نمی‌توانست غفلت کرده خود را با وصفی فکری کمابیش سرگرم کند، سختی‌های زندگی بیشتر نمود می‌کرد. آن چاشنی حماقتی را که دوست شما برای شیرین ساختن این مایده‌ی بهشتی به کار می‌زد به ته نکشیده است. هرچند که ناراحتم، هر چیز که هست به جاست. باید این آمیختگی خوب و بد در بین باشد و طغیان و تلاش ما پشت‌بند آن را بگیرد. پیش از ما هم، بعضی متفکرین این‌طور فکر کرده‌اند. هرچند که شخص من در خصوص سود و زیان آن چندان چیزی کافی دستگیرم نمی‌شود، با فلان فیلسوف متکلم طوسی که از حکمت مخلوقات‌الله سر به در برده است ردیف نمی‌شوم، اما ردیف فکر کردن پستی بلندی‌ها را در مقابل این همه سرگردانی‌ها و خسرانها، خوب بلد هستم.

بعد از این هم شاید روزی در این خصوص حرفهایی داشته باشم. چون به اندازه‌ی یک نامه شد، از نوشتن دست برمی‌دارم. رفتم به سروقت آب دادن بوته‌هایی که خودم با دست خودم آنها را کاشته‌ام. در صورتی‌که تابستان به ییلاق می‌روم و می‌ماند برای دیگران. نمی‌دانم چرا وقت مرا می‌گیرد. خداحافظ شما.

دوست شما

نیما یوشیج

به بهمن محصص / 16 فروردین 34

2011-01-05T16:28:00.000-08:00

16 فروردین 1334

به بهمن محصص

نقاشباشی عزیز

کاغذ و هدایای شما رسید. ولی بعد از این همه مدت کلمه‌ای به زبان نخواهم راند که دوستی شما با من، مخارج برداشته است یا در ولایت غربت به ارقام مخارج زندگی‌تان می‌افزایید. مردم زحمت‌کشیده، هزار ماشاالله، در کارشان استاد می‌شوند که اگر از طرفی کارشکنی دیگران را تحمل می‌کنند از طرفی دیگر نقاشباشی‌های جوان را به چنگ آورده، گول بزنند. درباره‌ی من شما هم گول خورده تصوراتی کرده‌اید و به وظیفه‌ی خودتان عمل می‌کنید.

اما اشعار "کوکتو" را به این جهت برای من فرستاده‌اید که نه تنها فکر کنم در آن بلاد این قبیل شعرها جنجال به راه نیانداخته کناره برنمی‌دارد، بلکه برای اینکه با خواندن آن شاید مرا به سر حال و کار کردن بیاورید. متاسفانه دوست جوان من، مدتهاست که من خواب چنان حالی را می‌بینم. آن مرغ دست‌آموزی که بود پرید و در هر وقت هم که بازگشت کند رموک است. خود من هستم که باید بدانم چظور باید با او معامله داشته باشم. چون الفبا را تمام کرده‌ام؛ اگر گاهی از جلوی در مکتب‌خانه‌ها بگذرم برای این است که صدای تکرار صوت الفبا را از زبان بچه‌ها بشنوم. در حالی‌که زبان نمی‌خوانم، متقابلن کم هم می‌نویسم. حسابم را با کار و زندگی شسته رفته کرده‌ام. فکر می‌کنم، و از دیرسال است که این فکر نقش ضمیر من شده است، که زیاد خواندن و دیدن چندان ربطی به زیاد فهمیدن و خوب کار کردن ندارد. الفاظ و اشکال در دایره‌ی تنگی محدودند. آدم با صرف اندکی قوه‌ی دماغی، که مخصوص دوره‌ی جوانی است باید به تجربه‌های دیگران پی ببرد، و به همپای حرفهای درست و دروغ که گوش او را پر کرده‌اند، چیزهایی از روی آنها پیدا می‌کند. اما بعدها با دلش سراغ آن یافته‌ها می‌آید. به این معنا که با حال و روزگار خودش معامله‌هایی صورت داده دوباره نوبت می‌گیرد. به یافته‌های خود، که چه بسا از آنها روگردان شده بوده است، با چشم دلش نظر می‌برد. چون این جام باید مالامال‌تر از زهر باشد تمام وجود او دست به کار یافتن می‌گذارد. مثل اینکه یکسره وجودش را هوا برداشته زبان گرفته است، گوشت و پوست این حیوان بردبار و باربردار هم حس می‌کنند. خرج و دخل این موجود نازنین که برای درک همه‌جور تلخی‌ها و چیزها آماده شده است در این وقت با موجودهای دیگر سوا می‌شود. در این سن و سال این حد بلوغ این وجود ذیجود است، به اندازه‌ای که توفیق آن را داشته است. ولی اصرار در اینکه دیگران هم بدون استثنا به اندازه‌ی او دریابند، حماقت عجیبی‌ست که درواقع با آن به روی اندازه‌ی فهم و درایتش چاشنی می‌گذارد. زیرا او مزه‌ی تام و تمام زندگی خود قرار گرفته است. کار نکردن او هم مثل چگونه کار کردن او حساب دیگر دارد.

اما دلیل این همه درجات درک و تمیز و توفیقی که در دنبال دارد خود دوست گرامی و اجل شماست. از دلیل من خنده‌تان نگیرد. چشم حسود کور. الی حد ماشاالله اینقدر با فهم و تمیز شده‌ام که بعد از طول مدت چندین ماه پاییز و زمستان و بهار حالا به جواب نامه‌های شما مبادرت می‌کنم، به طوری‌که شاید شما را نسبت به خودم به شک انداخته باشم و در خصوص من فکرهایی کرده باشید. اما علت دارد: همین‌که آدم پا به سن گذاشت، بی‌ یاد و هوشی هم به سراغ آدم می‌آید. علاوه بر این من زیادتر از پیشترها پکر و بی‌حوصله شده‌ام. یکایک خواص خود را به روز به روز با هم تکمیل می‌کنم. علی‌ای‌حال رنجی‌ست که آدم از دور گوش به زنگ کاروان باشد و نمی‌خواهم از من بپرسند چرا و دلیل بیاورند که مرا از خود من خلاص کرده باشند. زیرا به همین اندازه من رنج می‌برم که در فکر چگونگی حال و حواس و راه خلاص خود باشم. می‌دانم که در نظر من بسیار چیزها کهنه شده (مثل دشمنی سگها و گرگها با هم) جلوه‌ها و جلای خود را در پس پرده گذاشته‌اند. حال آنکه در نظر دیگران تازه است. فکر می‌کنم به هر اندازه که ما بی‌خبرتر باشیم، چیزهای تازه در نظر ما تازه‌ترند و گاهی اعصاب ما تحریک می‌شود که چرا اینطور تازه شده‌اند. در این زمینه خیلی حرفها و قضاوتها به افسانه‌های کهن بیشتر شباهت دارند که بعضی از آنها دلفریب هستند ولی به کار نمی‌خورند. بی‌جهت نیست که در این موقع سن و سال من از شور و تلاش عده‌ای جوان که از راه من می‌آیند و متصل نشانی می‌گیرند، خنده‌ام می‌گیرد. به زحمت باور می‌کنم. هرچند که در مدت زندگی خودم و آشنایی با خیلی چیزها زیاد باور کرده و گول خورده‌ام، ولی فکر من به طرف بعضی بدبینی‌هایی نمی‌رود. این اصل مطلب است. زحمت برای خلاص خود از فریب و افسون مردم جدن خیلی بیشتر از این تمام می‌شود که آدم از همان لحظه‌ی اول زحمت شک و تردید را به خود بدهد و یقین نکند و مردم را با اعمال‌شان به جا بیاورد نه با حرفشان. فقط مشاطه‌ی زبردستی شده‌ام. در این گوشه‌ی دورافتاده از شهر باز پیش من می‌آیند و وقت مرا اشغال می‌کنند که ببینند من چه کسی باشم. من هم جز مجسمه‌ی تصدیق چیزی جلوه نمی‌کنم خودم را به این عادت راحت می‌گذارم. اما وقتی که دیگران مشاطه باشند، آدم از کار درآمده باید حساب کار خود را داشته باشد.

فراموش نکنید رنگ آبی را در رنگهای بنفش. باید آن رنگ آبی و رقم صفر بود. در میان اعداد، بزرگ از هر رقم صفر است، هرچند که در نفس خود هیچ باشد. همین‌که رقم یک را پیش روی او گذاشتند رقم یک سر بلند کرده، ده برابر می‌شود و همین که جا خالی کردید، آن رقم به حال اولش برمی‌گردد.

من نه دلم می‌خواهد بنویسم، نه دلم می‌خواهد دلالت کرده باشم. مدتهاست که از این سمت وحشت می‌کنم. میل ندارم مزه‌ی تلخ و سنگین این سمت را دم به دم بچشم – مثل شربت شیری که بدرقه‌ی شربت کاسنی به مریض می‌دهند – در صورتی‌که آدم مریض نباشد و حق دارم که اینطور باشم. اگر قطعه شعر "موسی" آلفرد درووینی را گاهی به خاطر می‌آورم بی‌جهت نیست، چون نمی‌توانم دوباره کاملن ساده‌لوحی را از سر بگیرم، می‌توانم که مهار این روزگار و سن و سال را در دست داشته باشم و در صورتی‌که از حدود سلیقه‌ی خود تجاوز کنم، تعبیر دیگر خواهد داشت.

کیف تام و تمام من بیش از هرچیز، در تنها ماندن و به یاد گذشته‌های شیرین خود بودن است. می‌بینم که چطور خرامان و بی من از من می‌گذرند. راغبم که به قد و بالای آنها چشم بیاندازم تا اینکه چیز بنویسم برای اینکه راه نمود آن را در چشم مردم پیدا کنم. بهتر این‌ست که پس از این همه کار، موافقها و مخالفها همه را به خودشان واگذارم تا اگر روزی صله‌ای در کار باشد، خودشان گرفته رسید بدهند و مرا راحت بگذارند. باز هم چندان راحت نیستم. برای فراموش شدن هم آزادی لازم است. زرنگی‌ای که به خرج می‌گذارم این است که چطور گریبانم را از دست آدمهای کنجکاو و چه بسا بی‌خود در معرکه افتاده رها کنم و مزه‌ی حماقت خاصی را به کمک شرم و حیای خود نچشم. اگر حال این را هم نداشته باشم، فکر کنید چه به من می‌گذرد مختصر عمر باقیمانده چطور به هدر می‌رود.

تقریبن در تمام این چندین ماه که از مفارقت شما با من می‌گذرد – و شما چندین بار مثل برگردان‌هایی که شعرا و نوازندگان دارند، در نامه‌تان یادآور شده‌اید – من همین حالت‌های نازنین را داشته‌ام.

در همان شمیران و در همان خانه‌ی کوچک مشجر که ورنه آن را باغ اسم می‌برد. ولی بیش از این نباید بنویسم.

تجریش

نیما یوشیج