به لادبن / 5 حمل 1304

5 حمل 1304

گل سرخ نزدیک است. پرنده می‌خواند. من هم آواز فراق تو را می‌خوانم: وطنم، آشیان محبوبم، روشنی چشمم، فرشته‌ای را که دوست داشتم پروبالش را گشود و به آسمان رفت. عشق فقرا عاقبت به خیر نیست. سایر چیزها هم دور شد.

لادبن! با قوه‌ی شعر و خود را به بی خیالی زدن بهار را با قلبم آشتی می‌دهم. تلخی‌های سالهای گذشته را تلافی می‌کنم، اما آیا خوشی و بی‌قیدی برای شاعر دائمی خواهد بود؟

هرگز!

از روز نخست پرده‌ای بین قلب شاعر و موجودات حایل شد تا او زندگی‌اش را به حسرت به سر ببرد و چیزی را که دوست دارد از ورای این پرده ببیند. چون که آسمان می‌خواست چنگش را به دست او بدهد و از میان لبهای او بخواند. من به هرچه دل می‌بندم، ناز می‌کند می‌گریزد، مگر تنهایی و خوبی‌های عشق، که هرقدر به آنها دل بسته‌ام همیشه با من‌اند. مثلن به پول نزدیک می‌شوم، پول پر می‌زند. طرح می‌کشم، نقش روی آب است. وسیله پیدا می‌کنم، مثل سایه به دست نمی‌آید. راه می‌روم، گویا خواب می‌بینم. بالاخره تا جایی که خیال به زحمت راهنمایی می‌کند سفر می‌کنم، مگر تا داغستان.

این هم به ضمیمه‌ی فراقهای دیگر: برادرم یکجا و پدرم یکجا.

من ازین مکدر می‌شوم که این دوری‌ها سفر نیست، تفریح نیست، نتیجه‌ی بیچارگی‌ست. اتفاق بد یک ماه ملاقات هم وقتی که میسر نمی‌شود، جهت‌اش همان است که من شاعرم. شاعر با عشق، از دست همه جا کوتاه می‌بیند می‌خواهد می‌تواند، منتها توانایی‌اش در عالم خیال است و قلبش را تا گول نزند رها نمی‌کند.

فقط یک چیز در محرومیت به من تسلی می‌دهد که کیسه‌ی خیالم را با فروتنی در مقابل ناحق و تملق نزد مردم و دوستی با متمولین پر نمی‌کنم و برای مشهور شدن اسم خود، قلبم را ذلیل نکرده زیر پای هیچکس نمی‌اندازم!

به داغستان نیامدن چه اهمیتی دارد. خودم را به این راضی و قانع می‌کنم که قلب ما با هم است. لادبن! سایر چیزها هم مثل پولدار شدن، به حدی که معیشت به خوبی بگذرد، از بی خیالی و شاعر بودن است. مخصوصن در این دوره که عدالت کاملن به غصب حقوق تعبیر می‌شود.

من گدای عشقم. این طور اشخاص گدای همه چیز هستند مگر یاوه‌سرایی و پرگویی. این است سرنوشت کج و معوج من، یک قطره اشک از گوشه‌ی چشم بی حیای آسمان به زمین افتاد، لعنت به آن موقع، وقتی به او نگاه کردند دیدند به گل خندانی تبدیل شده است. همین که آن را به قلب خود زدند دانستند که پژمرده است. اشخاص خوشحال از او نفرت کردند. اما بدبخت‌ها با او دوست شدند. شاعر، همین یک قطره اشک است. همه‌اش مسرت، با وجود این همه‌اش پژمردگی. دوست می‌دارد دوستش نمی‌دارند و بالعکس...

شاعر پرنده‌ی وحشی است که اسیر قفس شده. بیهوده پروبال می‌زند. بیهوده آواز غم را می‌خواند. او در جوانی پیر می‌شود و امیدش مثل امید پیرها متزلزل است. در پیر جوان است. عشق و آرزو در قلبش سماجت خود را به آسانی از دست نداده‌اند.

شاعر می‌ترسد. بدون جهت دوست می‌دارد. بدون امید – به چه تشبیه‌اش کنم: وصله‌ی ناجور جمعیت و خانواده. توفان وحشتناک. آتش سوزان. موج‌های متلون دریاست.

دخترها قیافه‌ی دیوانه‌نما و چشم‌های از فکر فرو رفته‌اش را نمی‌پسندند. جوان‌ها زلف ژولیده، لباس‌های ناجور و نامرتب و لاابالی بودنش را دوست ندارند.

محروم. محروم در زمین. معطل در آسمان. لادبن! شاعر است که به جای اثاثیه خانه و بضاعت و آسایش، هر چه دارد تماشا دارد. از دور شهرت اسمش را حس می‌کنند. از نزدیک در رفتار و حرکات عجیبش مبهوت می‌مانند.

بالاخره، موجودی که شناسایی‌اش از سایر همجنسانش دشوارتر است شاعر است.       

این است زندگانی ناکام و تلخ او که به آن بیش از همه چیز دل بسته است.

این است سرنوشت بدبختی و دیوانگی.

چطور است لادبن! آیا بهار ممکن است همچو شخصی را دائم-ن خوش و بی قید نگاه بدارد.

تو می‌توانی شناسایی‌ات را درباره‌ی من تجدید کرده دوباره مرا خوب به یاد بیاوری. به ضمیمه عکسم را هم که ناکتا انداخته است فرستاده‌ام.

برادر و رفیق تو

نیما یوشیج

نیما به لادبن / دلو 1304

14 دلو 1304

لادبن عزیزم

صبح است. افسوس که فصل، قلب و مکان آن را تغییر داده خوب یا بد جلوه می‌دهد.

من به خوبی این موقع را استنباط نمی‌کنم. در نظر من حالا نه شب است، نه سحر، نه روز. تنها صورتی‌ست که مثل من رنگش پریده و من مبهوت به آن نگاه می‌کنم. پیش من سایه است که حقیقت و چگونگی آن را احساس نمی‌توانم کرد.

برای من این حالت اغلب اتفاق می‌افتد: تاریکی و روشنی در نظرم یکی می‌شود. در همچو وقت‌ها تنها خیال من، روز یا شب من است.

امروز صبح، همین که از خواب بیدار شدم، احساس کردم که خیالاتم پریشان است. می‌دیدم، اما نمی‌خواستم. می‌خواستم، اما نمی‌دیدم. به هر چه روی می‌کردم توجه به چیز دیگر، آن را از من می‌گرفت. چه می‌جستم؟ معلوم نبود. چه می‌کردم، اراده‌ام کجا بود، طبیعت روی کدام کشتی جسد مرا می‌کشید؟

افسوس! عالم خیال خیلی وسیع‌تر از تعریف ماست، اما نمی‌دانم چطور هیچ جا سکنا نگرفته‌ام.

همین که از خانه بیرون آمدم و به راه افتادم، وسط میدان بزرگ این شهر که به "توپخانه" مشهور است، رفتن یک اتومبیل که بار سفر به ترک خود بسته و سه چهار خانم در آن پیدا بود، یکمرتبه خیال مرا تکان داد. یکمرتبه کدورت، مثل اینکه در قلب مرا می‌کوبید و منتظر ورود بود، آمد و مالک با اقتدار این خانه‌ی خرابه شد.

الان کار می‌کنم. همان کاری که نه به کار من و نه به کار مردم می‌خورد. از این بیهوده‌کاری سرم به شدت می‌چرخد. خیالات برای قلبم همه نقش می‌زنند، اما تمام آنها ناقص و از هم بریده است.

آه! یک روز نشده است که من به خیال آینده‌ی خوشی باشم و به کارهای خود بپردازم.

نه کتاب‌هایم را تمام کرده‌ام، نه توانسته‌ام جواب کاغذ تو را بنویسم. کتاب "حسنک" من نیمه‌کاره پاکنویس شده. کتاب دیگرم از هم در رفته، آن یکی دیگر ناقص. هر کدام به یک حالت افتاده.

از کتاب حسنک، شبها می‌نویسم. لکن سختی معاش، وقت کم و کتاب زیاد، چطور خاتمه کار را تضمین خواهد کرد؟

به این ترتیب وضع معیشت من، قلب من، آرزوی من و تمام هستی من، مثل خود من، خراب است. از حال من چه پرسشی باید داشته باشی؟

نیما

به لادبن / 25 مهر 1303

25 مهر 1303

لادبن عزیزم !

تو برای چند قطره اشک حسرت می‌بری؟ مطمئن باش که حادثه طبیعت چشم‌هایت را محروم نخواهند گذاشت. خنده و گریه به میزان مخصوص مقادیر انسان است که بر من توازن خود را گم کرده سهم وزین‌تر آن گریه است.

این است زندگانی. خیلی شباهت دارد به خواب‌های آشفته و خیالاتی که مثل سایه در خلال ابر سیر کند. صدای غم‌انگیزی که در شبهای مهتاب از راه‌های دور و صحراهای وسیع شنیده شود.

گذشتهِ آن اشتغالات ذهنی، حالات حاضر آن، تسلسل حوادث و آینده آن هم خیالی‌ست ناشناس.

از من می‌پرسی زندگانی چیست؟ عارضه‌ای که محرک اولیه و تمام طبیعت با آن شناخته شده. کیفیتی که اشیا در آن کیفیت صورت و خاصیت خود را حفظ کرده و گاهی به مابعد خود انتقال می‌دهند. ظهورات مختلفه در ترکیبات ذراتی و تحریکات طبیعت تمام زندگانی هستند و حتا مرگ نیز به ذاته یک زندگانی مخصوصی‌ست.

انسان هم مثل سایر حیوانات در به کار انداختن خاصیت‌های خود زنده است. اما چه زندگانی، زندگانی مملو از اسرار فراوانی که انسان در مقابل آن شباهت به بچه‌ای را دارد که تازه چشم خود را به دنیا باز کرده باشد. منتها بیشتر مردم به سادگی مراتب حیوانیت مادون خود نزدیک شده زندگانی آنها یک طبیعت کم و بیش ساده‌ای‌ست که از مقدار اسرار خود کم می‌کند. برای آنها زندگانی به قول تو جز یک جریان مادی و اقتصادی چیز دیگر نیست. اما تمام مردم یکسان نیستند و در مقدار قوای باطنی خود نمی‌توانند هم یکسان باشند. از این جاست که بزرگترین عجایب، انسان، معماترین موجودات، به دنیا آمده است. زندگای او مخصوص به خود اوست.

تماشا کنیم به طغیان قلب خودمان. سینمای [سیما(؟)] زندگانی عجیبی که مناظر مختلفه آن جز به مرگ به هیچ چیز محدود نمی‌شود. تمام اشکال متزلزل آن مجهول و به تدریج ظهور کردنی و بالاخره معمایی‌ست که ما در سطح آن خود را به تمامی تسلیم کرده و پرتاب می‌شویم. تسلیم شو و معمای واقعی این زندگانی را در خودت جستجو کن. تنها منشا زندگانی روح است و روح منشا تمام اسرار.

عزیزم! از من چرا می‌پرسی زندگانی چیست. می‌خواهی معمایی را که عمر یک انسان برای تجزیه و وصف تمامی آن عاجز است برای تو شرح بدهم؟ تو خودت مثل من آن را می‌شناسی. من و تو هیچ کدام مالک با اقتدار این معما نیستیم.

از تعریف‌های این معما یکی آوارگی تو و یکی مفارقت من است. که تو مثل توفان می‌خروشی، من مثل تاریکی سحرگاهی آشفته می‌شوم. برای ما این است زندگانی. بیا بیا که از این خواب آشفته و حرکات توفانی خلاص شده برویم یک زندگانی پر از معمای دیگر پیدا کنیم و بعد از سه چهار سال فراق، لادبن، چشم‌های من یک بار دیگر به روی تو باز شود!

آه که وقت مسافرت تو را هرگز فراموش نمی‌کنم! آخرین نگاه وداع در آن سرمای سوزان زمستان از آن ارابهِ سیاه، هنوز مرا تکان می‌دهد؛ قلب من در این پاره کاغذ تو را صدا می‌زند.

عزیزم؛ گوش بده، تنها کار است که مرا به خود مشغول می‌دارد. آن را دیگر هیچ‌کس و هیچ حرفی نمی‌تواند از من بگیرد. کار من با من حرف می‌زند. من از او می‌پرسم آیا به آن سرحدی که می‌خواهم رسیده‌ای؟ امید انتقام و آینده.

خواندن کاغذهای محبوب توست که مرا آرام نگاه می‌دارد والا هرگز اسم تو اعصاب مرا از لرزه نمی‌انداخت. این است حالت من. حالت امسال من خیلی بهتر است. در مکتوبهای سال گذشته از پریشانی خودم می‌دانم تو را خیلی پریشان کرده بودم اما حالا مصایب و گذشته، بی‌موقع و دایمی به من حمله نمی‌برند. بالاخره من توانستم خودم را انسان قابل زندگانی اسم بگذارم. انزوای باطنی و معاشرت نکردن با مردم هم برای من مثل آهنگ شادمانهِ سازی فرح‌بخش است.

فقط یک نفر جوان ترک را دوست گرفته‌ام که برای من به منزله برادر سومی‌ست. اسمش ارژنگی‌ست. این ارژنگی نقاش بی‌مثل ایران و از بهترین یادگاری‌های تاریخی‌ست. غالب وقتها با هم هستیم. عصرها با هم به گردش می‌رویم. اما عزیزم؛ بدبختی را ببین، وقتی که روزگار نمی‌خواهد رفیق هم که برای شخص پیدا می‌شود از وصله دردناک قلب خود اوست. او هم مثل من غمگین است. و من کاری که کرده‌ام از راه دور او را با تو دوست و آشنا کرده‌ام، به طوری که گاهی در بین صحبت از شعرهای تو برای او می‌خوانم.

اما تعجب نکن که چرا از نوشتجات خودم برای تو نمی‌فرستم. هیچ مفری نیست در میان این همه مرده‌های شبیه به زنده یا زنده‌های شبیه به مرده... [چند کلمه ناخوانا]

از نداشتن سرمایه هیچکدام به چاپ نرسیده‌اند با روزنامه‌ها هم آشنایی و رابطه‌ای ندارم که در آنها انتشار یابند.

این روزها مشغول ساختن منظومه اجتماعی خود "محبس" هستم (این منظومه بیرقی است که به دست من بلند می‌شود، اولین شیپور مبارزه ادبی).

خیلی خرسند می‌شوم که از نوشتجات چاپی خودت برای من بفرستی تا اقلن اگر صدای تو را نمی‌شنوم، صدای ضربان قلبت را از گزارشات متین و آسمانی تو گوش بدهم.

کاش یک پاره کاغذ بودم تا در وقت خوانده شدن به چشم‌هایت نگاه می‌کردم. یا امواج فضا می‌شدم که جریان بادهای داغستان و دریای خزر مرا به تو نزدیک می‌کرد!

این است آرزوی یک برادر در اشتیاق دیدار برادرش.

مشتاق روی تو

نیما

از "کماندار بزرگ کوهستان"

تالیف و گردآوری سیروس طاهباز